માળખાગત સુવિધાઓની મર્યાદા: ભારત પોતાની સૌર ક્ષમતાના ૭% વીજ ઉત્પાદનનો ઉપયોગ કરવામાં અસમર્થ
ભારતમાં સ્વચ્છ ઊર્જા અને સૌર ક્ષમતાનો વિકાસ ખૂબ જ ઝડપથી થઈ રહ્યો છે, પરંતુ આ વધેલી ઉત્પાદન ક્ષમતા સામે ટ્રાન્સમિશન અને ગ્રીડ માળખાની મર્યાદાઓ હવે એક મોટા સવાલો ઊભા કરી રહી છે. દેશમાં હાલમાં સ્થાપિત થયેલી કુલ સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષમતામાંથી આશરે ૧૨ ગીગાવોટ (GW) વીજળી ટ્રાન્સમિશન લાઇનોની અપર્યાપ્ત ક્ષમતાના કારણે ગ્રીડ સુધી સંપૂર્ણ રીતે પહોંચાડી શકાતી નથી.
કેન્દ્રીય ઉર્જા રાજ્ય મંત્રી શ્રીપદ યેસો નાઈકે દેશની સંસદમાં એક લેખિત જવાબમાં આ મહત્વપૂર્ણ ખુલાસો કર્યો હતો. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ભારત પોતાની સ્થાપિત સૌર ક્ષમતાના આશરે ૭ ટકા ભાગનો તેના પૂર્ણ ઉત્પાદન સ્તરે ઉપયોગ કરવામાં હાલ અસમર્થ બની રહ્યું છે.
૧૬૨ ગીગાવોટ ક્ષમતા અને ટ્રાન્સમિશનનો મોટો અવરોધ
હાલમાં ભારતની કુલ સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન ક્ષમતા આશરે ૧૬૨ ગીગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે દેશની બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત કુલ ઊર્જા ક્ષમતાના લગભગ ત્રીજા ભાગ જેટલી થાય છે.
પરંતુ, સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનના મુખ્ય કલાકો (Peak Solar Generation Hours) દરમિયાન જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ સૌથી વધુ હોય છે, ત્યારે વીજળીનો પ્રવાહ ઉપલબ્ધ ટ્રાન્સમિશન લાઈનોની સહનશક્તિ અને ક્ષમતા કરતાં વધી જાય છે. આ પરિસ્થિતિના કારણે ઉત્પાદિત થયેલી વીજળીને ગ્રીડમાં મોકલવા પર મર્યાદાઓ મૂકવી પડે છે, જેનાથી વિપુલ પ્રમાણમાં સ્વચ્છ ઊર્જાનો ઉપયોગ થઈ શકતો નથી.
કામચલાઉ જોડાણો અને સિસ્ટમ વચ્ચેનું અસંતુલન
કેન્દ્રીય મંત્રી નાઈકે સંસદમાં વધુ વિગતો આપતા જણાવ્યું હતું કે, ભારતની સ્વચ્છ-ઊર્જા ક્ષમતામાંથી આશરે ૨૧ ગીગાવોટ વીજળી હાલ કામચલાઉ જોડાણો (Temporary Connections) દ્વારા ગ્રીડ સુધી પહોંચાડવામાં આવી રહી છે. આ કામચલાઉ વ્યવસ્થા એવા સમયે કરવી પડી રહી છે જ્યારે તેના માટેના કાયમી અને સમર્પિત ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કાર્ય હજુ પ્રક્રિયા હેઠળ છે.
ખાસ કરીને, નવીન સ્વચ્છ ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સનું કમિશનિંગ (શરૂઆત) અત્યંત ઝડપી ગતિએ થઈ રહ્યું છે, પરંતુ તે ઉત્પાદિત વીજળીને વહન કરવા માટે જરૂરી ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ્સ તૈયાર થવામાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે. બંને વચ્ચેના આ મેળ ખાતી ન હોવાના (Mismatch) કારણે આવી ગંભીર મર્યાદાઓ સર્જાઈ રહી છે.
૫૦૦ ગીગાવોટના લક્ષ્યાંક સામે મોટો પડકાર
આ ખુલાસો ભારત માટે એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે દેશ પોતાની બિન-અશ્મિભૂત ઊર્જા ક્ષમતાને ૨૯૬ ગીગાવોટથી ઝડપથી વધારીને ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ સુધી પહોંચાડવાના મોટા લક્ષ્યાંક પર કામ કરી રહ્યો છે.
સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, ટ્રાન્સમિશન અવરોધોના કારણે ભારતે ચાલુ વર્ષના એપ્રિલથી જૂન મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન જ આશરે ૮,૧૩૩ ગીગાવોટ કલાક (GWh) સૌર ઊર્જા ગ્રીડ સુધી પહોંચાડવાની તક ગુમાવી દીધી હતી. આ સરખામણીએ સમગ્ર ૨૦૨૫-૨૦૨૬ ના વર્ષ દરમિયાન આશરે ૬,૯૦૦ ગીગાવોટ કલાક સૌર ઊર્જા ગ્રીડ સુધી પહોંચાડી શકાઈ નહોતી.
ઊર્જા નિષ્ણાતોના મતે, જો ભારતે પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા ક્ષેત્રે પોતાના વૈશ્વિક લક્ષ્યો હાંસલ કરવા હોય, તો માત્ર નવી સૌર પેનલો અને વિન્ડ મિલ સ્થાપિત કરવાથી કામ નહીં ચાલે. પરંતુ તેની સાથે સાથે રાષ્ટ્રીય ગ્રીડ લાઈનોનું આધુનિકીકરણ, ગ્રીડ સ્ટોરેજ સિસ્ટમનો વિકાસ અને ટ્રાન્સમિશન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું ઝડપી વિસ્તાર પણ તેટલું જ અનિવાર્ય છે.
