ગુજરાત ગ્રીડમાં બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ માટે નવી ગાઇડલાઇન્સ જાહેર: રિન્યુએબલ એનર્જી સેક્ટરને મળશે મોટો ટેકો
ગુજરાત વીજ નિયમન પંચ (GERC) એ રાજ્યના વીજ ગ્રીડમાં બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) ના જોડાણ માટે નવી નીતિકીય રૂપરેખા આપતા ‘ગુજરાત વીજ નિયમન પંચ (ગ્રીડ ઇન્ટરેક્ટિવ બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ) નિયમો, ૨૦૨૬’ ને આખરી ઓપ આપી દીધો છે. આ નવા નિયમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગુજરાતના વીજ ગ્રીડની સ્થિરતા સુધારવાનો, ઓપરેશનલ લવચીકતા વધારવાનો અને પવન તથા સૂર્ય ઊર્જા જેવા પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્ત્રોતોના કાર્યક્ષમ જોડાણને ટેકો આપવાનો છે.
ગ્રીડ સ્થિરતા અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા માટે નવું માળખું
સૌર અને પવન ઊર્જાનું ઉત્પાદન મોસમ અને હવામાન પર આધારિત હોવાથી તેમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળે છે. કેન્દ્ર સરકારના ઊર્જા મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકા સાથે આ નવું માળખું સુસંગત છે. ઊર્જા મંત્રાલયે બેટરી સ્ટોરેજને વીજ ઉત્પાદન, ટ્રાન્સમિશન, ડિસ્ટ્રિબ્યુશન અને સહાયક સેવાઓ માટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે સ્વીકાર્યું છે.
જ્યારે વીજ ઉત્પાદન જરૂરિયાત કરતાં વધુ હોય ત્યારે બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ વધારાની વીજળીને સાચવી રાખે છે અને માંગના સમયે તેને ગ્રીડમાં છોડે છે. આ પ્રક્રિયાથી વીજ પુરવઠા અને માંગ વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં મદદ મળે છે, જેનાથી રાજ્યમાં ચોવીસ કલાક અવિરત અને ભરોસાપાત્ર વીજ પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરી શકાશે.
જાહેર પરામર્શ અને નિયમોને આખરી ઓપ
GERC એ આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત ૧૨ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ ડ્રાફ્ટ મંજૂર કરીને કરી હતી. ત્યારબાદ તમામ હિતધારકો, નિષ્ણાતો અને ઉદ્યોગો પાસેથી સૂચનો તથા વાંધા મંગાવવા માટે જાહેર પરામર્શ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી.
કમિશનને ૨૦ જેટલા મુખ્ય હિતધારકો તરફથી લેખિત સૂચનો પ્રાપ્ત થયા હતા, જેના આધારે ૧૫ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ જાહેર સુનાવણી યોજાઈ હતી. આ સુનાવણી બાદ પ્રાપ્ત થયેલા પ્રતિભાવોની ઊંડી સમીક્ષા કરીને કમિશને BESS ની ખરીદી, પ્રોજેક્ટ રજીસ્ટ્રેશન, ઓપરેટિંગ મોડેલ્સ, ચાર્જિંગ વ્યવસ્થા અને ગ્રીડ નિયંત્રણ જેવા મહત્વના મુદ્દાઓ પર અંતિમ નિર્ણયો લઈને આ નિયમો અમલી બનાવ્યા છે.
BESS ની ખરીદી પ્રક્રિયા: સ્પર્ધાત્મક બોલી પર ભાર
નવા નિયમો અનુસાર, રાજ્યની વીજ વિતરણ કંપનીઓ (DISCOMs) અને અન્ય લાયસન્સ ધરાવતી સંસ્થાઓએ પ્રાથમિક રીતે ‘ઇલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ, ૨૦૦૩’ ની કલમ ૬૩ હેઠળ સ્પર્ધાત્મક બોલી (Competitive Bidding) દ્વારા જ BESS ક્ષમતાની ખરીદી કરવાની રહેશે.
આ પદ્ધતિનો ઉદ્દેશ્ય ખરીદી પ્રક્રિયામાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા લાવવાનો અને ગ્રાહકો માટે સૌથી વાજબી અને વ્યાજબી વીજ દર (Tariff Discovery) નક્કી કરવાનો છે. કલમ ૬૨ હેઠળ ખરીદી કરવાની મંજૂરી માત્ર અસાધારણ અને વિશેષ સંજોગોમાં જ આપવામાં આવશે, જેના માટે કમિશનની પૂર્વ મંજૂરી અને પૂરતી તકનીકી-વ્યવસાયિક સ્પષ્ટતા આપવી ફરજિયાત રહેશે.
પ્રોજેક્ટ રજીસ્ટ્રેશન અને લઘુત્તમ ક્ષમતાના ધોરણો
ગુજરાતમાં ગ્રીડ સાથે જોડાતા તમામ બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ચોક્કસ શરતો નક્કી કરવામાં આવી છે:
-
રજીસ્ટ્રેશન: ગ્રીડ-કનેક્ટેડ તમામ BESS પ્રોજેક્ટ્સે ગુજરાત એનર્જી ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (GEDA) ખાતે પોતાની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત રહેશે.
-
લઘુત્તમ ક્ષમતા: સ્ટેન્ડઅલોન (સતંત્ર) પ્રોજેક્ટ્સ માટે લઘુત્તમ ક્ષમતા ૧ મેગાવોટ (1 MW) થી વધુ હોવી જોઈએ, જે ઓછામાં ઓછું ૨ કલાક સુધી એનર્જી સ્ટોરેજ આપવાની ક્ષમતા ધરાવતો હોવો જોઈએ.
-
ગ્રીડ કનેક્શન: આ પ્રકારના તમામ પ્રોજેક્ટ્સ ૧૧ કેવી (11 kV) અથવા તેનાથી વધુ વોલ્ટેજના વીજ નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા હોવા જરૂરી છે.
વિવિધ બિઝનેસ મોડેલ્સ અને ચાર્જિંગ નિયમો
આ નવું માળખું પાવર સેક્ટરમાં બેટરી સ્ટોરેજના વિવિધ ઉપયોગોને પ્રોત્સાહન આપે છે. BESS ને મુખ્યત્વે નીચે મુજબના મોડેલ્સ હેઠળ ઓપરેટ કરી શકાશે: ૧. રિન્યુએબલ એનર્જી પ્લાન્ટ્સ સાથે એક જ જગ્યાએ (Co-located) સ્થાપિત પ્રોજેક્ટ્સ. ૨. સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરતા સ્ટેન્ડઅલોન સ્ટોરેજ યુનિટ્સ. ૩. ટ્રાન્સમિશન કે ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્કની અંદર સ્થાપિત સિસ્ટમ્સ. ૪. ગ્રાહકો કે પ્રોઝ્યુમર્સ (Prosumers) ના સ્તરે ગોઠવાયેલી વ્યવસ્થા.
ચાર્જિંગ અંગેના કડક નિયમો:
કો-લોકેટેડ (Co-located) BESS પ્રોજેક્ટ્સ માટે કમિશને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બેટરીનું ચાર્જિંગ માત્ર અને માત્ર તેની સાથે જોડાયેલા રિન્યુએબલ એનર્જી પ્લાન્ટમાંથી જ થવું જોઈએ. આ નિયમ ઊર્જા હિસાબ અને ‘રિન્યુએબલ પર્ચેઝ ઓબ્લિગેશન’ (RPO) ના પાલનમાં કોઈ ગુંચવાડો ન ઊભો થાય તે માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. યોગ્ય કરાર વગર ગ્રીડમાંથી અનધિકૃત રીતે બેટરી ચાર્જ કરવા પર અસ્થાયી સપ્લાય ટેરિફ (Temporary Supply Tariffs) લાગુ કરવામાં આવશે.
ગ્રીડ સુરક્ષા માટે SLDC ના અધિકારો
ગ્રીડની સુરક્ષા અને સ્થિરતા જાળવવા માટે સ્ટેટ લોડ ડિસ્પેચ સેન્ટર (SLDC) ને સર્વોચ્ચ સત્તા આપવામાં આવી છે. જ્યારે પણ ગ્રીડમાં કોઈ ઈમરજન્સી કે ખામી સર્જાશે, ત્યારે SLDC પાસે તમામ ગ્રીડ-કનેક્ટેડ BESS ને સીધા સૂચનો (Dispatch Instructions) આપવાની ઓવરરાઇડિંગ સત્તા રહેશે. આનાથી રાજ્યના સમગ્ર વીજ નેટવર્કને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ મળશે.
