ભારતનો ગ્રીન એનર્જી વિરોધાભાસ: ક્ષમતા ૫૦% ને પાર, છતાં ત્રણ-ચતુર્થાંશ વીજળી કેમ હજુ પણ કોલસાથી બને છે?
વૈશ્વિક મંચ પર આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) સામેની લડાઈમાં ભારતે હંમેશા અગ્રેસર ભૂમિકા ભજવી છે. દેશમાં રિન્યુએબલ એનર્જી એટલે કે નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતોનો વિકાસ એટલી ઝડપથી થયો છે કે ભારતની સ્થાપિત ગ્રીન એનર્જી ક્ષમતા (Installed Capacity) હવે દેશની કુલ વીજળી ક્ષમતાના ૫૦% ની ઐતિહાસિક સપાટીને વટાવી ગઈ છે. કાગળ પર આ એક અદ્ભુત અને ગર્વ લેવા જેવી સિદ્ધિ છે. પરંતુ આ ભવ્ય આંકડાની પાછળ એક એવો મોટો વિરોધાભાસ છુપાયેલો છે, જે દેશની ઉર્જા સુરક્ષા અને ગ્રીન ટ્રાન્ઝિશનના લક્ષ્યો સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ખડો કરે છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે, અડધી ક્ષમતા ગ્રીન હોવા છતાં, ભારતમાં આજે પણ વપરાશમાં લેવાતી કુલ વીજળીનો લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ (૭૫ ટકા) હિસ્સો પરંપરાગત કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
ક્ષમતા અને વાસ્તવિક ઉત્પાદન વચ્ચેનો તફાવત
આ વિરોધાભાસને સમજવા માટે ‘ઉર્જા ક્ષમતા’ (Capacity) અને ‘વાસ્તવિક ઉર્જા ઉત્પાદન’ (Generation) વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ભારતે સૂર્યપ્રકાશ (સોલર) અને પવન ઉર્જા (વિન્ડ) ના મોટા મેગા પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપીને પોતાની ક્ષમતા તો અડધી કરી લીધી છે, પરંતુ આ સ્ત્રોતો પ્રકૃતિ પર નિર્ભર છે.
સૂર્યપ્રકાશ માત્ર દિવસના ચોક્કસ કલાકો દરમિયાન જ ઉપલબ્ધ હોય છે અને પવનની ગતિ પણ અનિશ્ચિત હોય છે. જ્યારે બીજી તરફ, દેશમાં વીજળીની માંગ ખાસ કરીને સાંજે અને રાત્રિના સમયે સર્વોચ્ચ સપાટીએ (Peak Demand) પહોંચે છે, જ્યારે સૂર્ય હાજર હોતો નથી. ઉર્જાની આ દૈનિક કટોકટીને પહોંચી વળવા માટે પાવર ગ્રીડને ફરજિયાતપણે કોલસા આધારિત થર્મલ પાવર સ્ટેશનો પર નિર્ભર રહેવું પડે છે, કારણ કે કોલસાના પ્લાન્ટ્સ ચોવીસે કલાક સતત વીજળી આપી શકે છે. પરિણામે, પર્યાવરણને અનુકૂળ હજારો મેગાવોટના પ્લાન્ટ્સ હોવા છતાં, ભારતની વાસ્તવિક અર્થવ્યવસ્થા હજુ પણ કોલસાના ધુમાડા પર જ ચાલી રહી છે.
એકમાત્ર જાદુઈ ચાવી: બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ
આ જટિલ સમસ્યાને હલ કરવા માટે વિશ્વ પાસે અને ખાસ કરીને ભારત પાસે હવે માત્ર એક જ વ્યવહારિક અને સચોટ વિકલ્પ બચ્યો છે, અને તે છે મોટા પાયા પર ‘બેટરી સ્ટોરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર’ (Battery Energy Storage Systems – BESS) નું નિર્માણ.
જો ભારતને કોલસા પરની નિર્ભરતા ખરેખર ઘટાડવી હોય, તો દિવસ દરમિયાન સૌર ઉર્જા દ્વારા જે પુષ્કળ વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, તેને મોટા પાયા પર સંગ્રહિત (Store) કરવી પડશે. આ સંગ્રહિત ઉર્જાનો ઉપયોગ રાત્રિના સમયે અથવા પીક અવર્સ દરમિયાન ગ્રીડમાં સપ્લાય કરવા માટે થઈ શકે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જ્યાં સુધી દેશમાં અબજો વોટની બેટરીઓનું નેટવર્ક ઊભું કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી ગ્રીન એનર્જીની અડધી ક્ષમતા માત્ર કાગળ પરની શોભા બનીને રહી જશે અને વાસ્તવિક વીજળી માટે કોલસો બાળવો જ પડશે.
આર્થિક પડકારો અને ભવિષ્યની દિશા
બેટરી સ્ટોરેજ તરફનું આ સંક્રમણ દેખાય છે એટલું સરળ નથી. હાલમાં મોટા પાયાની ઔદ્યોગિક બેટરીઓ બનાવવાનો ખર્ચ ઘણો વધારે છે અને ભારત લિથિયમ જેવા મહત્વના ખનિજોની આયાત માટે અન્ય દેશો પર નિર્ભર છે. જો કે, જે રીતે છેલ્લા એક દાયકામાં સોલર પેનલ્સની કિંમતોમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, તેવી જ આશા હવે બેટરી ટેકનોલોજીમાં પણ રાખવામાં આવી રહી છે.
સરકારે ‘પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ’ (PLI) જેવી યોજનાઓ દ્વારા દેશમાં જ અદ્યતન બેટરી સેલ ફેક્ટરીઓ (ગીગાફેક્ટરીઝ) સ્થાપવા પર ભાર મૂકવો શરૂ કર્યો છે. ભારતનો આ ગ્રીન એનર્જી વિરોધાભાસ એ વાત સાબિત કરે છે કે માત્ર પાવર પ્લાન્ટ્સ સ્થાપી દેવાથી સંક્રમણ પૂરું થતું નથી. સાચી સફળતા ત્યારે જ મળશે જ્યારે ભારત પાવર જનરેશનની સાથે ઉર્જા સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં પણ આત્મનિર્ભર બનશે. આગામી વર્ષોમાં ભારતની આ ‘બેટરી ક્રાંતિ’ જ નક્કી કરશે કે દેશ ક્યારે કોલસાના યુગમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈને સાચા અર્થમાં ગ્રીન ઈકોનોમી બનશે.
