આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણથી ગ્રીન એનર્જી તરફ પ્રયાણઃ આબોહવા લક્ષ્ય નહીં, હવે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની અનિવાર્યતા
વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષો અને પુરવઠા શૃંખલાની અનિશ્ચિતતા વચ્ચે વિશ્વભરની સરકારો માટે ઊર્જા સુરક્ષા સૌથી મોટો પડકાર બની ગઈ છે. આ કટોકટીના સમયમાં ભારત અને ડેનમાર્કે સાબિત કરી દીધું છે કે મોંઘા આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) પરથી સ્થાનિક નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) તરફ સ્થળાંતર કરવું એ હવે માત્ર આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવાનો એક આદર્શ નથી. વાસ્તવમાં, તે દેશના આર્થિક વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને અક્ષુણ્ણ રાખવા માટેની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત છે. બાહ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવતા તેલ અને ગેસ પરની નિર્ભરતા કોઈપણ રાષ્ટ્ર માટે મોટો આર્થિક બોજ અને સુરક્ષાનું જોખમ ઊભું કરે છે.
ભૌગોલિક-રાજકીય આંચકા અને ડેનમાર્કનો સફળ ઇતિહાસ
પશ્ચિમ એશિયાના તાજેતરના સંઘર્ષો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આસપાસ ઊભા થયેલા વિક્ષેપોએ આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા બજારને હચમચાવી દીધું છે. વર્ષ ૨૦૨૨ માં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધે યુરોપની ગેસ નિર્ભરતાની નબળાઈ છતી કરી હતી. પરંતુ ગ્રીન ટ્રાન્ઝિશન પ્રત્યે લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાને કારણે ડેનમાર્ક આ આંચકાઓથી ઘણું ઓછું પ્રભાવિત થયું છે. ૧૯૭૦ ના દાયકાના તેલ સંકટમાંથી પાઠ ભણીને ડેનમાર્કે પોતાની સ્થાનિક ઊર્જા પ્રણાલીને પવન ઉર્જા અને બાયોમાસ દ્વારા મજબૂત કરી છે. વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ડેનમાર્ક પોતાની ૧૦૦ ટકા ઘરેલું વીજળી જરૂરિયાત નવીનીકરણીય સ્ત્રોતોમાંથી પૂરી કરવા જઈ રહ્યું છે, અને ૨૦૪૫ સુધીમાં તે સંપૂર્ણ આબોહવા તટસ્થ (Climate Neutral) બનવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. ડેનમાર્કનો આ સફળ મોડલ હવે ભારતના ઉર્જા સંક્રમણ માટે પથદર્શક બની રહ્યો છે.
ભારતમાં વીજળીકરણ અને ભવિષ્યનો પડકાર
ભારતનો પડકાર ડેનમાર્ક કરતાં ઘણો મોટો અને સ્કેલની દ્રષ્ટિએ વ્યાપક છે. વર્તમાન સમયમાં ડેનમાર્કના અંતિમ ઉર્જા વપરાશમાં વીજળીનો હિસ્સો આશરે ૨૫ ટકા છે, જ્યારે ભારતમાં તે ૨૧ ટકાની આસપાસ છે. જો કે, નીતિ આયોગના ‘સિનારિયોઝ ટુવર્ડ્સ વિક્સિત ભારત અને નેટ ઝીરો’ અહેવાલ મુજબ, ભારત વર્ષ ૨૦૫૦ પહેલા જ તેના કુલ ઉર્જા વપરાશમાં વીજળીનો હિસ્સો ૪૦ ટકા સુધી લઈ જવાની અપેક્ષા રાખે છે. ભારતનો આર્થિક વિકાસ અને આબોહવા લક્ષ્યો હવે સંપૂર્ણપણે એક જ સિસ્ટમ પર આધારિત છે અને તે છે સસ્તી અને અવિરત વીજળી.
સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીના ૨૦મા ઇલેક્ટ્રિક પાવર સર્વે અનુસાર, ભારતની વીજ માંગ વર્તમાન ૨૫૦ ગીગાવોટથી બમણી થઈને ૨૦૪૧-૪૨ સુધીમાં ૫૭૪ ગીગાવોટ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. દેશને ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત અર્થતંત્ર બનાવવા માટે ઔદ્યોગિક વિસ્તરણ, ઝડપી શહેરીકરણ અને નાગરિકોના વધતા જીવનધોરણને ચોવીસ કલાક વીજ પુરવઠો આપવો અનિવાર્ય છે. આ માટે ઉત્પાદન, ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક, એનર્જી સ્ટોરેજ અને ગ્રીડ આધુનિકીકરણમાં અભૂતપૂર્વ સ્થાનિક અને વિદેશી રોકાણોની જરૂર પડશે.
બજાર સુધારણા અને કુદરતી સંસાધનોની વિપુલતા
ડેનમાર્ક અને યુરોપે ૩૦ વર્ષ પહેલાં પોતાના વીજ બજારને ઉદાર (Liberalize) બનાવ્યું હતું, જેના કારણે સ્પર્ધા વધી અને નવીનીકરણીય ઉર્જાના ભાવો નીચા આવ્યા. તેની સરખામણીએ ભારતનું વીજ બજાર હજુ પણ જૂના અને મોંઘા લાંબા ગાળાના વીજ ખરીદી કરારો (PPAs) પર નિર્ભર છે, જે ઘણીવાર ગ્રીન એનર્જી કરતાં મોંઘા કોલસા આધારિત પાવરને પ્રોત્સાહન આપે છે. ભારતે આ નીતિગત માળખામાં સુધારો કરવો પડશે જેથી ગ્રાહકો પરનો આર્થિક બોજ ઘટે.
રાહતની વાત એ છે કે, ભારત કુદરતી સંસાધનોની બાબતમાં અસાધારણ રીતે સમૃદ્ધ છે. ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (TERI) ના તાજેતરના અહેવાલે દેશની ક્ષમતાને નવી પાંખો આપી છે. આ અભ્યાસ મુજબ, ભારત પાસે ૧૦,૮૩૦ ગીગાવોટની પ્રચંડ સૌર ઉર્જા ક્ષમતા ઉપલબ્ધ છે. આ ક્ષમતા ભારત દ્વારા વર્ષ ૨૦૭૦ સુધીમાં નેટ-ઝીરો (Net-Zero) ઉત્સર્જન હાંસલ કરવાના લક્ષ્ય અને તે સમયની અંદાજિત કુલ વીજ માંગ કરતા દોઢ ગણી વધારે છે. ભારત અને ડેનમાર્ક વચ્ચેનું આ તકનીકી અને વ્યૂહાત્મક જોડાણ વૈશ્વિક સ્તરે ક્લીન એનર્જીનો નવો ઇતિહાસ લખવા સજ્જ છે.
