ભારતની નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રે ઐતિહાસિક છલાંગ: જુલાઈમાં પાવર મિશ્રણમાં કોલસાનો હિસ્સો ૧ વર્ષના તળિયે
ભારતમાં ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિ એક નવો વળાંક લઈ રહી છે. સરકારી ડેટા અને નિયમનકાર ‘ગ્રીડ-ઇન્ડિયા’ (Grid-India) ના આંકડા દર્શાવે છે કે જુલાઈ મહિનામાં દેશમાં રેકોર્ડબ્રેક સ્વચ્છ ઊર્જાનું ઉત્પાદન થવાને કારણે ભારતના કુલ વીજ ઉત્પાદન મિશ્રણમાં (Power Generation Mix) કોલસા આધારિત વીજળીનો હિસ્સો ઘટીને છેલ્લા એક વર્ષના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે.
હવામાનમાં ફેરફાર અને તીવ્ર ગરમી વચ્ચે પણ સૌર અને પવન ઊર્જાના મજબૂત પ્રદર્શનના જોરે ભારતે પોતાના પરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી છે.
નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉત્પાદનમાં ૩૦% નો તીવ્ર ઉછાળો
સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, જુલાઈ મહિનામાં ભારતના કુલ વીજ ઉત્પાદનમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી) નો હિસ્સો ૨૦% ના અગત્યના સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. જુલાઈ દરમિયાન કુલ ૩૬.૨૫ અબજ કિલોવોટ-કલાક (kWh) નવીનીકરણીય ઊર્જાનું ઉત્પાદન નોંધાયું હતું, જે ગયા વર્ષના સમાન મહિનાની સરખામણીએ ૩૦% નો મોટો વધારો દર્શાવે છે.
ગ્રીડ-ઇન્ડિયાના દૈનિક ડેટાના આધારે કરવામાં આવેલા ગણતરી મુજબ, દેશમાં કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદનનો હિસ્સો જૂન મહિનામાં ૬૯% હતો, જે ઘટીને જુલાઈમાં ૬૫.૭% થઈ ગયો હતો. ૧૩ જુલાઈના રોજ ભારતે એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો હતો, જ્યારે દેશમાં સૌર (Solar) અને પવન (Wind) ઊર્જાનું સંયુક્ત ઉત્પાદન પહેલીવાર ૧૦૦ ગીગાવોટ (GW) ના આંકડાને વટાવી ગયું હતું. તે દિવસે ભારતના કુલ વીજળી પુરવઠામાં સ્વચ્છ ઊર્જાનો હિસ્સો રેકોર્ડ ૪૨.૮% નોંધાયો હતો.
દિવસની માંગ પૂરી કરવામાં સોલાર ઊર્જા તારણહાર બની
‘સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર’ (CREA) ના વરિષ્ઠ વિશ્લેષક મનોજ કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં દિવસ દરમિયાન સૌથી વધુ વીજળીની માંગ (Peak Demand) નોંધાય છે. સોલાર ક્ષમતામાં થયેલા સતત વધારાને કારણે દેશ દિવસની આ પીક ડિમાન્ડને પહોંચી વળવામાં સફળ રહ્યો છે અને તેનાથી ગ્રીડ પરનું દબાણ ઘણું ઓછું થયું છે.
જોકે, માત્ર સ્વચ્છ ઊર્જાના જ આધારે આગળ વધવું હાલના તબક્કે મુશ્કેલ છે, કારણ કે રાત્રિના સમયે સોલાર પાવર ઉપલબ્ધ હોતો નથી. જુલાઈમાં કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન વાર્ષિક ધોરણે ૧૨.૮% વધીને ૧૧૯.૪૦ અબજ kWh નોંધાયું હતું, જે દર્શાવે છે કે બેઝ-લોડ પાવર તરીકે કોલસો હજુ પણ મહત્વનો છે.
‘અલ નીનો’ અને હાઇડ્રોપાવરના ઘટાડાનું સંકટ
વિશ્લેષકોના મતે, કોલસા આધારિત ઉત્પાદનનું પ્રમાણ જાળવી રાખવું પડ્યું તેનું મુખ્ય કારણ હાઇડ્રોપાવર (જળ વિદ્યુત) ઉત્પાદનમાં થયેલો નોંધપાત્ર ઘટાડો અને ‘અલ નીનો’ (El Nino) ની પેટર્ન છે.
ઓછા વરસાદ અને વિષમ હવામાનને કારણે સતત બીજા મહિને હાઇડ્રોપાવરનું ઉત્પાદન ૨૨.૧% જેટલું ઘટી ગયું હતું. વરસાદમાં અનિયમિતતા અને સામાન્ય કરતાં વધુ તાપમાનને કારણે રાત્રિના સમયે પણ એર કંડિશનર અને કૂલરનો વપરાશ વધતાં રાત્રિની વીજ માંગ ઊંચી રહી હતી. CREA ના અહેવાલ મુજબ, હાઇડ્રો પાવરના ઓછા ઉત્પાદન અને વીજળીની વધેલી માંગને કારણે આશરે ૧૮ અબજ kWh નો પાવર-જનરેશન ગેપ ઊભો થઈ શકે છે, જેને પહોંચી વળવા માટે કોલસા પાવર પ્લાન્ટ્સનો ઉપયોગ વધારવો પડ્યો હતો.
એકંદર વીજ ઉત્પાદનમાં ૧૦.૪% નો વધારો
વૈશ્વિક પડકારો અને હવામાનની વિષમતા વચ્ચે પણ ભારતનું આર્થિક ચક્ર ઝડપથી ચાલી રહ્યું છે, જે વીજળીની માંગમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. જુલાઈ મહિનામાં ભારતનું કુલ વીજળી ઉત્પાદન ગયા વર્ષની સરખામણીએ ૧૦.૪% વધીને ૧૮૧.૭૯ અબજ kWh એ પહોંચ્યું છે.
નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રે મળેલી આ સફળતા ભારતના ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ ગ્રીન એનર્જી ક્ષમતા મેળવવાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંક તરફ એક મજબૂત અને નિર્ણાયક પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
