ચીનનો દબદબો તોડવા ઇટાલીએ લીધો મોટો આદેશ, ડ્રેગનના સાધનો વગર સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ માટે ચૂકવ્યું ૧૭% વધુ પ્રીમિયમ
સમગ્ર વિશ્વમાં ક્લીન એનર્જી એટલે કે સૌર ઉર્જા તરફ સંક્રમણ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યું છે, પરંતુ આ વૈશ્વિક ઉર્જા ક્રાંતિની પાછળ એક એવું સત્ય છુપાયેલું છે જે પશ્ચિમી દેશો અને ભારતની ઊંઘ ઉડાવી રહ્યું છે. સોલાર પાવર સપ્લાય ચેઇનના કાચા માલ (પોલિસિલિકોન) થી લઈને ફિનિશ્ડ સોલાર પેનલ બનાવવા સુધીના દરેક તબક્કા પર અત્યારે ચીનનું એકહથ્થુ પ્રભુત્વ છે. વૈશ્વિક સ્તરે ૮૦ ટકાથી વધુ સૌર ઘટકોનું ઉત્પાદન એકલું ચીન કરે છે. આ એક જ સપ્લાયર પરની અતિશય નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ભારત અને યુરોપિયન યુનિયનની સરકારો હવે સક્રિય બની છે, પરંતુ આ રસ્તો ધારવા કરતાં ઘણો લાંબો અને ખર્ચાળ છે.
યુરોપિયન દેશો ચીનથી અલગ થવા માટે કેવા આકરા નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ તાજેતરમાં ઇટાલીમાં જોવા મળ્યું. ઇટાલી સરકારે ૧.૧ ગીગાવોટથી વધુ સૌર ક્ષમતાના ૮૮ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ખાસ હરાજી કરી હતી, જેમાં શરત રાખવામાં આવી હતી કે આ પ્રોજેક્ટ્સમાં ચીની બનાવટના ઉપકરણોનો બિલકુલ ઉપયોગ નહીં થાય. પરિણામે, આ હરાજીમાં સામાન્ય કિંમત કરતાં ૧૭ ટકા વધુ ભાવ ચૂકવવો પડ્યો. ચીન સિવાયના દેશોમાંથી સોલાર હાર્ડવેર ખરીદવા માટે ઇટાલીએ આ પ્રીમિયમ સભાનપણે ચૂકવ્યું હતું. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આજે પણ યુરોપમાં સ્થાપિત થતા ૯૦ ટકાથી વધુ સોલાર મોડ્યુલ ચીનથી જ આયાત થાય છે, જે દર્શાવે છે કે પશ્ચિમ પાસે વિકલ્પો બહુ મર્યાદિત છે. ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવના મતે, ભારત કે વિયેતનામમાં એસેમ્બલ થતી પેનલો પણ આંતરિક રીતે ચીની બનાવટના સેલ અને વેફર્સ પર જ નિર્ભર હોય છે.
ભારતની હરણફાળ: ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ થી બદલાયું ચિત્ર
ભારતમાં ખરીદનાર દેશમાંથી ઉત્પાદક દેશ બનવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ઝડપી રહી છે. સરકારી નીતિઓ અને આશરે ૨.૫ બિલિયન ડોલરની પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના તેમજ માન્ય મોડ્યુલ્સ અને ઉત્પાદકોની યાદી (ALMM) જેવા નીતિગત નિર્ણયોને કારણે ભારતીય સૌર બજારનો નકશો બદલાયો છે. દેશની સોલાર ફોટોવોલ્ટેઇક (PV) મોડ્યુલ ઉત્પાદન ક્ષમતા ૧૨ ગીગાવોટ (GW) સુધી પહોંચી ગઈ છે, જ્યારે સેલ ઉત્પાદનની ક્ષમતા ત્રણ ગણી વધીને ૩૦ ગીગાવોટ થઈ છે.
ભારતીય ઉર્જા ક્ષેત્રની અગ્રણી કંપની રીન્યુના સિનિયર એક્ઝિક્યુટિવ સંજય વર્ગીસ જણાવે છે કે, પાંચ વર્ષ પહેલાં ભારતમાં વપરાતા તમામ સોલાર મોડ્યુલ ચીનથી આવતા હતા, પરંતુ આજે તમામ મોડ્યુલ અને અડધાથી વધુ સોલાર સેલ ભારતમાં જ બને છે. આગામી પાંચથી સાત વર્ષમાં ભારત મેટલર્જિકલ-ગ્રેડ સિલિકોનથી લઈને છેલ્લી પેનલ સુધીની સંપૂર્ણ વેલ્યુ ચેઇન સ્થાનિક સ્તરે જ વિકસાવી લેશે. ભારતમાં આટલી વિશાળ ક્ષમતા ઊભી થઈ રહી હોવાથી તે પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાત પૂરી કરીને ભવિષ્યમાં યુરોપ જેવા દેશોમાં નિકાસ કરવા માટે પણ સક્ષમ બની રહ્યું છે.
ક્યાં અટકે છે આત્મનિર્ભરતાનો રથ?
ગ્રાઉન્ડ લેવલના વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે ચીનને સપ્લાય ચેઇનમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર રાખવું અત્યારે અશક્ય સમાન છે. જર્મનીની ફ્રેનહોફર ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરના વડા જોચેન રેન્ટશે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સોલાર પેનલ માટેના સૌથી મહત્વના ઘટક એવા ‘ફોટોવોલ્ટેઇક વેફર’ ના ૯૯ ટકા બજાર પર આજે પણ ચીનનો જ કબજો છે. ઉપરાંત, ચીનની કંપનીઓ એટલા મોટા પાયે ઉત્પાદન કરે છે કે તેઓ ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં પણ ઓછી કિંમતે વેફર્સ વેચી શકે છે, જેની સામે સ્પર્ધા કરવી અન્ય દેશો માટે આર્થિક રીતે પોસાય તેમ નથી. ભારત પેનલ અને સેલ ભલે જાતે બનાવે, પણ મશીનરી અને સાધનો માટે હજુ પણ ચીની કંપનીઓની જ મદદ લેવી પડે છે.
બીજી તરફ, યુરોપની સ્થિતિ ભારત કરતાં વધુ નાજુક છે. જર્મનીએ ૨૦૩૦ સુધીમાં પોતાની ૮૦ ટકા વીજળી ગ્રીન એનર્જીમાંથી મેળવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, જેના માટે લાખોની સંખ્યામાં પેનલ્સ જોઈશે. જર્મનીમાં સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ માત્ર એક નાના વિશિષ્ટ બજાર પૂરતું મર્યાદિત થઈ ગયું છે. સોલારપાવર યુરોપના સીઈઓ ડ્રાયસ એકેના મતે, યુરોપને પણ ભારતની જેમ જ ઉત્પાદન-આધારિત સબસિડી લાવવી પડશે, નહિતર સ્થાનિક ઉદ્યોગો ટકી શકશે નહીં.
ભૂ-રાજકીય સમીકરણો પણ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. અમેરિકાએ ભારતીય મૂળના સોલાર સેલ અને મોડ્યુલો પર ૨૫૦ ટકાથી વધુ એન્ટિ-ડમ્પિંગ ડ્યુટી લગાવી દીધી હોવાથી ભારતીય ઉત્પાદકો માટે યુએસ બજાર બંધ જેવું થઈ ગયું છે, તેથી ભારતીય કંપનીઓ હવે યુરોપ તરફ નજર દોડાવી રહી છે. લોજિસ્ટિક્સ અને શિપિંગ નિષ્ણાત રાહુલ શરણના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના બંદરો સુએઝ કેનાલ મારફતે યુરોપ સાથે સીધા જોડાયેલા હોવાથી પૂર્વ એશિયાના દેશોની સરખામણીએ ભારતથી માલ ખૂબ જ ઝડપથી યુરોપ પહોંચી શકે છે. જો કે, ચીને જે વિશાળ ઔદ્યોગિક માળખું ઊભું કર્યું છે, તેનો ખર્ચ-લાભ માત્ર ટૂંકા ડિલિવરી સમયથી ઓછો કરી શકાતો નથી. વળી, યુએસ-ચીન વચ્ચે વ્યાપારિક તણાવ વધે કે મલાક્કા સ્ટ્રેટ જેવા વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગો પર કોઈ અવરોધ આવે, તો તેની સીધી નકારાત્મક અસર ચીન બહારની સપ્લાય ચેઇન પર પણ પડી શકે છે.
