શું કચ્છનું રણ બનશે ભારતનું ‘ઉર્જા કેન્દ્ર’? અદાણી ગ્રીનના નવા પ્રોજેક્ટ વિશે જાણો આ ચોંકાવનારી વાતો!
ભારત જ્યારે વિશ્વમાં પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (Renewable Energy) ના ક્ષેત્રમાં અગ્રેસર બનવા તરફ મક્કમ ડગલાં ભરી રહ્યું છે, ત્યારે અદાણી ગ્રીન એનર્જી લિમિટેડ (AGEL) એ આ દિશામાં એક એવું પગલું ભર્યું છે જે સમગ્ર વિશ્વ માટે આશ્ચર્ય અને ગર્વનો વિષય છે. તાજેતરમાં ૨૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ, અદાણી ગ્રીન એનર્જીની સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપની દ્વારા ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાના ખાવડા ખાતે ૧૫૦ મેગાવોટ (MW) નો અત્યાધુનિક સોલાર પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક કાર્યરત કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટના ઉમેરા સાથે કંપનીની કુલ રિન્યુએબલ ક્ષમતા વધીને ૧૯,૯૮૫.૮ મેગાવોટ પર પહોંચી ગઈ છે, જે ૨૦,૦૦૦ મેગાવોટના સીમાચિહ્નને સ્પર્શવાની અત્યંત નજીક છે.
ખાવડા રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક: પેરિસથી પણ પાંચ ગણું વિશાળ સામ્રાજ્ય
ગુજરાતના કચ્છના રણની ખારી અને બંજર જમીન પર આકાર લઈ રહેલો આ પ્રોજેક્ટ કોઈ સામાન્ય સોલાર પાર્ક નથી; તે વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે. લગભગ ૫૩૮ ચોરસ કિલોમીટર એટલે કે ૭૨,૬૦૦ હેક્ટરમાં ફેલાયેલો આ પાર્ક પેરિસ શહેરના કુલ કદ કરતા પણ પાંચ ગણો મોટો છે. આ પ્રોજેક્ટનું લક્ષ્ય ૨૦૨૯ સુધીમાં ૩૦ ગીગાવોટ (GW) ની સ્થાપિત ક્ષમતા હાંસલ કરવાનું છે. હાલમાં જ, કંપનીએ અહીં ૯.૪ થી ૧૦ ગીગાવોટ જેટલી ક્ષમતા કાર્યરત કરી દીધી છે. જ્યારે આ પાર્ક પૂર્ણ ક્ષમતાએ પહોંચશે, ત્યારે તે ૧.૮ કરોડ ભારતીય ઘરોને ચોવીસ કલાક વીજળી પૂરી પાડવા માટે સક્ષમ હશે.
આધુનિક ટેકનોલોજીનો અદ્ભુત સંગમ
ખાવડા પ્રોજેક્ટની સફળતા પાછળ અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીનો મોટો ફાળો છે. અહીં ‘બાયફેશિયલ’ (Bifacial) સોલાર મોડ્યુલ્સનો ઉપયોગ થયો છે, જે માત્ર સૂર્યના સીધા કિરણો જ નહીં, પરંતુ જમીન પરથી પરાવર્તિત થતા પ્રકાશને પણ વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે. સાથે જ, અહીં સ્થાપિત સોલાર ટ્રેકર્સ સૂર્યની ગતિની સાથે ફરે છે, જેથી વીજ ઉત્પાદનમાં મહત્તમ કાર્યક્ષમતા પ્રાપ્ત થાય છે.
કચ્છના ધૂળિયા અને શુષ્ક વાતાવરણને જોતા, પેનલ્સની સફાઈ માટે ‘વોટરલેસ રોબોટિક ક્લિનિંગ’ સિસ્ટમ તૈનાત કરવામાં આવી છે. આ ટેકનોલોજી પાણીનો બચાવ કરે છે અને પેનલ્સને ધૂળથી મુક્ત રાખીને ઉત્પાદન ક્ષમતા જાળવી રાખે છે. પવન ઉર્જા માટે અહીં ૫.૨ મેગાવોટના વિન્ડ ટર્બાઇન લગાવવામાં આવ્યા છે, જે વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી ઓનશોર ટર્બાઇન્સમાં ગણાય છે.
બેટરી સ્ટોરેજ: ૨૪ કલાક વીજળીની ગેરંટી
રિન્યુએબલ એનર્જીનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તે સંપૂર્ણપણે હવામાન પર નિર્ભર હોય છે. આ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે અદાણી ગ્રીન એનર્જીએ ખાવડા ખાતે ૩.૩૭ ગીગાવોટ-કલાક (GWh) ની ક્ષમતા ધરાવતી ‘બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ’ (BESS) સ્થાપિત કરી છે. આ ચીન બહાર વિશ્વનું સૌથી મોટું સિંગલ-લોકેશન બેટરી સ્ટોરેજ હબ છે. આ સિસ્ટમ દિવસ દરમિયાન ઉત્પન્ન થયેલી વધારાની વીજળીનો સંગ્રહ કરે છે અને રાત્રિના સમયે અથવા સૂર્યપ્રકાશ ન હોય ત્યારે પણ ગ્રીડમાં વીજ પુરવઠો અવિરત પૂરો પાડે છે. કંપનીએ આગામી નાણાકીય વર્ષમાં વધુ ૧૦ ગીગાવોટ-કલાક સ્ટોરેજ ક્ષમતા ઉમેરવાનું મહત્વકાંક્ષી લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
પર્યાવરણ, સુરક્ષા અને સામાજિક જવાબદારી
કોઈપણ પ્રોજેક્ટની સફળતા માત્ર તેના ઉત્પાદન પર નહીં, પણ તેની સામાજિક સ્વીકૃતિ પર નિર્ભર હોય છે. આ પ્રોજેક્ટના નિર્માણ પહેલાં ગહન પર્યાવરણીય અને સામાજિક પ્રભાવ મૂલ્યાંકન (ESIA) કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રોજેક્ટ સાઇટ સરકારી બંજર જમીન પર હોવાથી કોઈ પણ ખેડૂતની જમીન છીનવવી પડી નથી કે કોઈનું સ્થળાંતર કરવું પડ્યું નથી.
સાઇટની આસપાસની સુરક્ષા અને વન્યજીવનની સુરક્ષા પર પણ વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. આ વિસ્તાર ભૂકંપ માટેના ‘ઝોન V’ માં હોવાથી તમામ માળખાગત સુવિધાઓ અતિશય જોખમોને સહન કરી શકે તેવી રીતે બનાવવામાં આવી છે. કચ્છના રણની વન્યજીવનની સુરક્ષા માટે પક્ષીઓને ટકરાતા રોકવા ‘બર્ડ ફ્લાઇટ ડાયવર્ટર્સ’ લગાવવામાં આવ્યા છે અને ટર્બાઇન્સને વિશિષ્ટ રંગ આપવામાં આવ્યો છે, જેથી પક્ષીઓ તેમને દૂરથી જ જોઈ શકે.
આર્થિક મહત્વ અને રોજગારીનું નિર્માણ
ખાવડા પાર્ક માત્ર વીજળીના ઉત્પાદનનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ આર્થિક વિકાસનું પણ એન્જિન છે. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા આશરે ૧,૦૦,૦૦૦ જેટલી નોકરીઓનું સર્જન થવાનો અંદાજ છે, જે સ્થાનિક સ્તરે મોટું પરિવર્તન લાવશે. તે દર વર્ષે ૫ કરોડ ટન કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરશે, જે ભારતને વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણના લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવા માટે મજબૂત ટેકો આપશે. આ સમગ્ર મહા-પ્રોજેક્ટમાં અંદાજે ૧,૫૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કરવામાં આવશે.
પડકારો અને ભવિષ્યની રાહ
આટલા વિશાળ સ્તરના પ્રોજેક્ટના પોતાના પડકારો પણ છે. ભારત-પાકિસ્તાન સરહદની નિકટતા, રણનું અતિશય ગરમ તાપમાન અને જમીનની ખારાશ માળખાકીય કામગીરીને જટિલ બનાવે છે. સૌથી મોટો પડકાર ઉત્પાદિત વીજળીને દૂરના શહેરો સુધી પહોંચાડવા માટેના મજબૂત ગ્રીડ નેટવર્કનો છે. જોકે, ભારત સરકાર અને પાવર ગ્રીડ કોર્પોરેશન આ દિશામાં યુદ્ધના ધોરણે કામ કરી રહ્યા છે.
