ઝુરિચ ઇન્શ્યોરન્સનો ચોંકાવનારો દાવો: ગુજરાત-રાજસ્થાનના સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ માટે ‘કરા અને ધૂળ’ બન્યા વિલન; આવક ઘટવાનો મોટો ભય
આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર અને પર્યાવરણીય સંસ્થાઓ તરફથી ભારતના રિન્યુએબલ એનર્જી (નવીનીકરણીય ઉર્જા) ક્ષેત્રને લઈને એક અત્યંત ગંભીર અને ચિંતાજનક અહેવાલ સામે આવ્યો છે. વૈશ્વિક વીમા ક્ષેત્રની દિગ્ગજ સંસ્થા ‘ઝુરિચ ઇન્શ્યોરન્સ ગ્રુપ એજી’ (Zurich Insurance Group AG) દ્વારા ગુરુવારે જાહેર કરાયેલા એક વિશેષ મૂલ્યાંકન અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, ભારતના આયોજિત ગ્રીન એનર્જી માળખાનો મોટો હિસ્સો આબોહવા પરિવર્તનના ગંભીર જોખમોનો સામનો કરી રહ્યો છે. આ અહેવાલ મુજબ, જો તુરંત જ મજબૂત સંરક્ષણાત્મક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો આ દાયકાના અંત સુધીમાં (વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં) ભારતની આશરે ૫૫ અબજ યુએસ ડોલર (અંદાજે ₹૪.૫ લાખ કરોડથી વધુ) ની ભૌતિક સંપત્તિને ભારે નુકસાન થવાનું જોખમ છે.
ભારતની અસાધારણ પ્રગતિ અને ‘શાંતિ એક્ટ’ નો પાયો
ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સ્વચ્છ ઉર્જાના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્તરે અભૂતપૂર્વ સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે. દેશે જૂન ૨૦૨૫ સુધીમાં જ પોતાની કુલ સ્થાપિત વીજ ક્ષમતાના ૫૦% હિસ્સો બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ (Non-Fossil Fuel) સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવાનો ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન પ્રાપ્ત કરી લીધો હતો, જે તેના મૂળભૂત ૨૦૩૦ ના લક્ષ્યાંક કરતાં પાંચ વર્ષ વહેલો છે. આ ક્ષેત્રની પાઇપલાઇનમાં માત્ર છેલ્લા છ મહિનામાં ૩૦% નો મોટો ઉછાળો આવ્યો છે અને અંદાજિત રોકાણ ક્ષમતા ૪૩૩ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ સંક્રમણને વધુ વેગ આપવા માટે ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં ભારત સરકાર દ્વારા ‘ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા (શાંતિ – SHANTI) એક્ટ’ પણ પસાર કરવામાં આવ્યો છે, જેનો મુખ્ય હેતુ સ્વચ્છ ઉર્જામાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને મજબૂત કરવાનો છે.
૯૦% પ્રોજેક્ટ્સ પર કુદરતી આપત્તિઓનું ગંભીર જોખમ
જો કે, આ ઝડપી વિકાસની સામે કુદરતનો પ્રકોપ એક મોટો પડકાર બનીને ઊભો રહ્યો છે. ઝુરિચ ઇન્શ્યોરન્સના રિપોર્ટમાં ભારતના ૧૦ પ્રમુખ રાજ્યોમાં પ્રસ્તાવિત આશરે ૨૩૯ ગીગાવોટ (GW) ક્ષમતા ધરાવતા સૌર, પવન અને જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કુલ ક્ષમતાના લગભગ ૯૦% પ્રોજેક્ટ્સ ટોર્નેડો (વાવાઝોડાં), ભયાનક જંગલની આગ અને અણધાર્યા ભારે પૂર જેવી આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓ સામે અત્યંત નબળા અને સંવેદનશીલ હોવાનું માલૂમ પડ્યું છે.
એશિયા પેસિફિક માટે ઝુરિચ રેઝિલિયન્સ સોલ્યુશન્સના વડા માર્ક ફ્લેચરે આ અંગે જણાવ્યું હતું કે, “આ આબોહવા જોખમો સીધા પ્રોજેક્ટ્સની બેલેન્સ શીટને અસર કરે છે. જો વાવાઝોડા કે પૂરના કારણે સોલાર પેનલ ઓછી કાર્યક્ષમ બને, તો કંપનીઓની આવક ઘટે છે. જો કોઈ મોટા વિન્ડ ફાર્મમાં ચાર કે પાંચ ટર્બાઇન તૂટી જાય, તો વીજ પુરવઠો ઠપ્પ થવાની સાથે તેને રિપેર કરવાનો સીધો આર્થિક ખર્ચ કંપનીએ ભોગવવો પડે છે.”
કરા અને ધૂળ: ગુજરાત-રાજસ્થાનના સોલાર કોરિડોરનો છૂપો ખતરો
અહેવાલમાં મૂલ્યાંકન કરાયેલી ૮૭૧ આયોજિત પ્રોજેક્ટ સંપત્તિઓમાંથી લગભગ ૭૦% હિસ્સો સૌર ઊર્જા (સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ) નો છે, જે સૌથી વધુ જોખમમાં છે. સામાન્ય રીતે ડેવલપર્સ ભારે પવનની અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રોજેક્ટ ડિઝાઇન કરે છે, પરંતુ ‘કરા પડવાની’ (Hailstorms) ઘટનાઓ પર બહુ ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાન જેવા ભારતના મુખ્ય સોલાર હબ ગણાતા રાજ્યોમાં કરા પડવાનું જોખમ ઘણું વધારે છે. કરાના કારણે સોલાર પેનલ્સ પર માત્ર દેખીતી તિરાડો જ નથી પડતી, પરંતુ એવા સૂક્ષ્મ ફ્રેક્ચર્સ (માઇક્રો-ક્રેક્સ) પણ ઊભા થાય છે જે સમય જતાં પ્લાન્ટની ઉત્પાદન ક્ષમતાને ધીમે-ધીમે ઘટાડી નાખે છે. આ ઉપરાંત, સૂકા અને રણ પ્રદેશોમાં લાંબા સમય સુધી ચાલતો દુષ્કાળ પેનલ્સ પર ધૂળ જમા કરે છે, જેના લીધે ઓપરેટરોએ કાં તો વીજ ઉત્પાદન ઘટવા દેવું પડે છે અથવા તો ભારે ખર્ચાળ અને પાણીનો મોટો બગાડ કરતા ક્લીનિંગ સાઇકલ્સ ચલાવવા પડે છે.
રોકાણ માટે ‘સ્થિતિસ્થાપકતા’ બનશે મુખ્ય શરત
આ જોખમોને કારણે હવે આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકો અને વીમા કંપનીઓએ પણ પોતાના નિયમો કડક કર્યા છે. ઝુરિચ ઇન્શ્યોરન્સના સ્થાનિક એકમ, ‘ઝુરિચ કોટક જનરલ ઇન્શ્યોરન્સ’ ના વાણિજ્યિક વીમાના વડા અજય હેગડેએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, હવે ડેવલપર્સ માટે ધિરાણ (લોન) કે વીમો મેળવવા માટે આબોહવા જોખમો સામે લડવાની તેમની ક્ષમતા સાબિત કરવી એ એક અનિવાર્ય શરત બની રહેશે. વૈશ્વિક મૂડી મર્યાદિત હોવાથી, તે ભવિષ્યમાં માત્ર એવા જ પ્રોજેક્ટ્સ તરફ વળશે જે લાંબાગાળાની આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા (Climate Resilience) દર્શાવી શકશે.
જો કે, આ પડકારનો ઉકેલ પણ અહેવાલમાં સૂચવવામાં આવ્યો છે. જો ભારત શરૂઆતના તબક્કામાં જ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની મજબૂતી અને સુરક્ષા પાછળ આશરે ૪.૬ અબજ યુએસ ડોલરનું વ્યૂહાત્મક રોકાણ કરે, તો આબોહવા પરિવર્તનના કારણે થનારા અંદાજિત ૫૫ અબજ ડોલરના સંભવિત નુકસાનને અડધા કરતાં વધુ ઘટાડીને ૨૭ અબજ ડોલર સુધી સીમિત કરી શકાય તેમ છે. ભારત માટે ૨૦૩૫ સુધીમાં ૬૦% ક્લીન એનર્જીનો લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે માત્ર હાર્ડવેર વધારવું પૂરતું નથી, પરંતુ તેને કુદરતી આફતો સામે ટકાઉ બનાવવું પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે
