બિહારનું સોલર વિઝન: ૨૦૩૦ સુધીમાં ૨૪ GW રિન્યુએબલ એનર્જીનું મોટું લક્ષ્ય, ₹૧.૩૮ લાખ કરોડનું રોકાણ
દેશના સૌથી ઝડપથી બદલાતા રાજ્યોમાં સામેલ બિહાર હવે પોતાની વધતી જતી વીજળીની જરૂરિયાતોને પૂરતી કરવા માટે સંપૂર્ણપણે પારંપરિક પદ્ધતિઓથી હટીને સોલર ઊર્જા (સૌર ઊર્જા) તરફ આગળ વધી ચૂક્યું છે. રાજ્ય સરકારે વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં આશરે ૨૪ GW (ગીગાવોટ) રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા વિકસાવવાનું એક અત્યંત મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે, જેના કેન્દ્રમાં સંપૂર્ણપણે સોલર પાવરને રાખવામાં આવ્યો છે. આની સાથે જ સરકાર ૬ GWh ની એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ તૈયાર કરવા પર પણ ઝડપથી કામ કરી રહી છે, જેથી ભવિષ્યની વીજળીની જરૂરિયાતોને કોઈપણ અડચણ વગર પૂરી કરી શકાય.
વીજળી ખરીદીનો ભારે-ભરખમ ખર્ચ અને નાણાકીય પડકારો
બિહારના ઊર્જા ક્ષેત્ર સામે આ સમયે કેટલાક મોટા અને ગંભીર આર્થિક પડકારો પણ ઊભા છે. રાજ્યમાં વીજળીની માંગમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે, જેને પૂરતી કરવા માટે બહારથી મોટી માત્રામાં વીજળી ખરીદવી પડી રહી છે. આંકડાઓ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન રાજ્યને વીજળી ગ્રાહકો પાસેથી અંદાજે ૧૯,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુની વસૂલાત થઈ, જ્યારે તેની સામે બહારથી વીજળી ખરીદવા પર વાર્ષિક અંદાજે ૨૫,૦૦૦ કરોડથી ૩૫,000 કરોડ રૂપિયાનો ભારે-ભરખમ ખર્ચ ઉઠાવવો પડી રહ્યો છે.
આ ઉપરાંત, સરકારની લોક કલ્યાણકારી યોજનાઓ હેઠળ રાજ્યના ૨.૨ કરોડથી વધુ વીજળી ગ્રાહકોમાંથી આશરે ૧.૮૯ કરોડ ગ્રાહકોને દર મહિને ૧૨૫ યુનિટ મફત વીજળી પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે. માત્ર આ યોજનાના કારણે સરકારને દર વર્ષે અંદાજે ૩,૮00 કરોડ રૂપિયાનો વધારાનો નાણાકીય બોજ ઉઠાવવો પડી રહ્યો છે.
માગ અને ઘરેલુ ઉત્પાદન વચ્ચે મોટો તફાવત
વર્તમાન સ્થિતિ એ છે કે બિહારમાં વીજળીની સરેરાશ દૈનિક માંગ સામાન્ય દિવસોમાં ૭,૩૦0 થી ૭,૪00 MW ની વચ્ચે રહે છે, જે ઉનાળાની સિઝન આવતાની સાથે જ વધીને સીધી અંદાજે ૯,૫00 MW સુધી પહોંચી જાય છે. તેના મુકાબલે જો રાજ્યના પોતાના વીજળી ઉત્પાદનને જોવામાં આવે તો તે માત્ર ૫૫0 MW ની આસપાસ છે. એટલે કે માંગ અને ઉત્પાદન વચ્ચે ખૂબ મોટો તફાવત છે, જેને હાલમાં સંપૂર્ણપણે બહારના સ્ત્રોતોથી વીજળી ખરીદીને પૂરો કરવામાં આવી રહ્યો છે. એક અંદાજ મુજબ, વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં બિહારમાં વીજળીની આ પીક ડિમાન્ડ વધીને ૧૧,૭૪૭ MW સુધી પહોંચી શકે છે. આ ભવિષ્યની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે આગામી પાંચ વર્ષમાં ઊર્જા ક્ષેત્ર પર અંદાજે ૧.૩૮ લાખ કરોડ રૂપિયાનું મોટું રોકાણ કરવાની યોજના બનાવી છે.
‘રિન્યુએબલ એનર્જી પોલિસી ૨૦૨૫’ હેઠળ રોડમેપ
બિહાર સરકારની નવી ‘રિન્યુએબલ એનર્જી પોલિસી ૨૦૨૫’ હેઠળ વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૨૪ GW રિન્યુએબલ એનર્જીનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે ‘બિહાર સ્ટેટ પાવર હોલ્ડિંગ કંપની લિમિટેડ’ એકલા વીજળી ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલી નવી પરિયોજનાઓ પર અંદાજે ૮૨,૬૭૯ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરશે. આ ફંડનો ઉપયોગ પંપ્ડ-સ્ટોરેજ પાવર પ્રોજેક્ટ્સ, મોટા સોલર ઇન્સ્ટોલેશન અને બાંકા તથા સિવાન જેવા જિલ્લાઓમાં ન્યુક્લિયર પાવરની સંભાવનાઓ પર ફિઝિબિલિટી સ્ટડી જેવી પરિયોજનાઓ માટે કરવામાં આવશે.
આની સાથે જ, ટ્રાન્સમિશન નેટવર્કને મજબૂત કરવા માટે લગભગ ૨૪,૬૮૩ કરોડ રૂપિયા અલગ રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી અંદાજે ૬૮૦ સર્કિટ-કિલોમીટરનો એક આધુનિક ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર તૈયાર કરવામાં આવશે. બચેલી રકમનો ઉપયોગ વીજળી વિતરણ વ્યવસ્થાને દુરસ્ત કરવા, ડિજિટલ તકનીકોના વિસ્તાર અને જાળવણીના કામોમાં થશે. રાજ્યની આ યોજનામાં લખીસરાયનો કજરા સોલર પાવર પ્લાન્ટ એક સીમાચિહ્ન સાબિત થઈ રહ્યો છે, જ્યાં અંદાજે ૨,૮૬૬ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે ૩૦૧ MW નો સોલર પ્લાન્ટ અને ૫૨૩ MWh ની બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે.
ડિસેન્ટ્રલાઈઝ્ડ સોલર ઊર્જા અને રૂફટોપ સોલરનો વિસ્તાર
બિહાર માત્ર મોટા સોલર પાર્કો પર જ નિર્ભર નથી, પરંતુ તે ડિસેન્ટ્રલાઈઝ્ડ (વિકેન્દ્રીકૃત) સોલર ઊર્જા પર પણ એટલો જ ભાર આપી રહ્યો છે. ઔરંગાબાદમાં ૧૫0 MW ના સોલર પાર્ક પર કામ શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. કેન્દ્રની ‘સૂર્ય સંકલ્પ’ યોજના હેઠળ રાજ્યની લગભગ ૧૨,૦૦૦ સરકારી ઇમારતો પર અત્યાર સુધી ૧૧૫ MW ક્ષમતાની રૂફટોપ સોલર સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી ચૂકી છે અને તાજેતરમાં ૫00 MW ની વધારાની ક્ષમતાને મંજૂરી પણ આપવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત, ગ્રામીણ વિસ્તારો અને ખેડૂતોને મજબૂત કરવા માટે ‘પીએમ-કુસુમ’ યોજના દ્વારા ફીડર સોલરાઈઝેશનથી ૪૫૭ MW ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જ્યારે ‘પીએમ સૂર્ય ઘર યોજના’ હેઠળ અંદાજે ૧૦ લાખ ઘરોની છતો પર સોલર પેનલ લગાવવાનું લક્ષ્ય છે. છેલ્લા બે દાયકામાં રાજ્યમાં વીજળી ગ્રાહકોની સંખ્યા ૧૭ લાખથી વધીને ૨.૨ કરોડના પાર પહોંચી ગઈ છે અને પ્રતિ વ્યક્તિ વપરાશ પણ પાંચ ગણો વધ્યો છે. આવા સમયે આ ગ્રીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન બિહારના ઊર્જા ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવાની દિશામાં એક અત્યંત જરૂરી પગલું છે.
