નોર્થઈસ્ટ ફ્રન્ટીયર રેલ્વેની ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિ: સૌર ક્ષમતા વધીને ૪૨.૧ મેગાવોટ પહોંચી

પર્યાવરણની સુરક્ષા અને ટકાઉ રેલ્વે કામગીરી (Sustainable Railway Operations) પ્રત્યે પોતાની કટિબદ્ધતા દર્શાવતાં નોર્થઈસ્ટ ફ્રન્ટીયર રેલ્વે (NFR) એ ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રે એક અદ્ભુત સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. એનએફઆર દ્વારા પોતાના તમામ વિભાગો અને એકમોમાં સૌર ઉર્જા માળખાના વ્યાપક વિસ્તરણના પરિણામે રેલ્વે ઝોનની એકંદર સોલર ક્ષમતામાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે.

ભારતીય રેલ્વેના તમામ ઝોનલ રેલ્વેમાં સૌથી ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરતાં એનએફઆરે આ ક્ષેત્રમાં નવો કીર્તિમાન સ્થાપિત કર્યો છે. આ મહત્વકાંક્ષી પહેલથી માત્ર પર્યાવરણને જ લાભ નથી થઈ રહ્યો, પરંતુ રેલ્વેના વાર્ષિક વિજળી બિલમાં પણ કરોડો રૂપિયાની નોંધપાત્ર બચત થઈ રહી છે.

એનએફઆરના મુખ્ય જનસંપર્ક અધિકારી (CPRO) કપિનજલ કિશોર શર્માએ આ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ અંગે માહિતી આપતાં જણાવ્યું હતું કે, “એક અગ્રણી ગ્રીન-એનર્જી સીમાચિહ્ન તરીકે, ચાલુ વર્ષે જાન્યુઆરીથી જુલાઈ સુધીના માત્ર સાત મહિનાના ટૂંકા સમયગાળા દરમિયાન જ ૨૩.૭ મેગા વોટ પિક (MWp) ની નવી સૌર ઉર્જા ક્ષમતા સફળતાપૂર્વક કાર્યરત કરવામાં આવી છે. આ આંકડો ભારતીય રેલ્વેના તમામ ઝોનલ રેલ્વે ક્ષેત્રોમાં સૌથી વધુ છે.”

તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, વર્ષ ૨૦૧૧ માં એનએફઆર દ્વારા સૌરીકરણ પહેલની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી લઈને જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં એનએફઆર ઝોનમાં કુલ સ્થાપિત સૌર ઉર્જા ક્ષમતા વધીને ૪૨.૧ MWp ની નવી ઊંચાઈએ પહોંચી ગઈ છે. આ સિદ્ધિ ઈશાન ભારતને સ્વચ્છ અને હરિયાળી ઉર્જા પૂરું પાડવાના ક્ષેત્રમાં અતિ મહત્વની ગણાઈ રહી છે.

વિભાગીય સ્થાપનો અંગે વાત કરતાં સીપીઆરઓ શર્માએ જણાવ્યું કે, ગુવાહાટી ક્ષેત્ર સહિત લુમડિંગ ડિવિઝને સૌર ઉર્જા ક્ષેત્રે સર્વોચ્ચ કામગીરી કરી છે. લુમડિંગ ડિવિઝન ૧૭.૭ MWp ની સૌથી વધુ સંચિત (Cumulative) સોલર પાવર ક્ષમતા સાથે સમગ્ર ઝોનમાં પ્રથમ ક્રમે રહ્યું છે.

જ્યારે રંગિયા ડિવિઝન ૯.૬ MWp સોલર પાવર ક્ષમતા કાર્યરત કરીને બીજા ક્રમે રહ્યું છે. આ બંને ડિવિઝનમાં રેલ્વે સ્ટેશનો, સેવા ભવનો અને રેલ્વે ક્વાટર્સની છત પર સોલર પેનલો લગાવીને મોટા પાયે વીજ ઉત્પાદન કરવામાં આવી રહ્યું છે.

સૌર ઉર્જાના આ વ્યાપક સ્થાપનોથી એનએફઆરને પ્રત્યક્ષ રીતે મોટા આર્થિક અને ઓપરેશનલ લાભો મળી રહ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન એનએફઆરનું કુલ સૌર ઉર્જા ઉત્પાદન આશરે ૧૧૪ લાખ યુનિટ સુધી પહોંચી ગયું છે. આ વિશાળ ઊર્જા ઉત્પાદનના પરિણામે રેલ્વેને અંદાજે રૂ. ૮.૬ કરોડની બમ્પર નાણાકીય બચત થઈ છે.

ગત નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ ની સરખામણી કરીએ તો આ પરિણામો અત્યંત આશાસ્પદ છે. ૨૦૨૪-૨૫ માં આશરે ૬૦ લાખ યુનિટ સૌર ઉર્જાનું ઉત્પાદન થયું હતું, જેનાથી રૂ. ૪.૪ કરોડની બચત થઈ હતી. આમ, વીજ ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ સોલર પાવરમાં આશરે ૯૦ ટકાનો જંગી વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે નાણાકીય બચતમાં ૯૫.૪૫ ટકાનો તોતિંગ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.

ભવિષ્યની યોજનાઓ અંગે માહિતી આપતાં કપિનજલ કિશોર શર્માએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ગ્રીન એનર્જીનો આ પ્રવાહ અહીં જ અટકવાનો નથી. લુમડિંગ અને રંગિયા ઉપરાંત હવે કટિહાર અને અલીપુરદુઆર ડિવિઝનોમાં પણ મોટા પાયે સોલર પાવર પ્લાન્ટ્સના સ્થાપનનું આયોજન ચાલી રહ્યું છે.

નજીકના ભવિષ્યમાં આ વિભાગોમાં નવા પ્લાન્ટ્સ કાર્યરત થતાંની સાથે જ એનએફઆરની એકંદર નવીનીકરણીય ઉર્જા (Renewable Energy) ક્ષમતામાં વધુ એક મોટો ઉછાળો આવશે. ભારતીય રેલ્વેના વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ‘નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જક’ બનવાના લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવામાં એનએફઆરનું આ યોગદાન અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.