ભારતીય પાવર સેક્ટરમાં ટેકનોલોજીકલ ક્રાંતિ: દર ત્રણમાંથી એક વીજ કંપની કરવા લાગી AI નો ઉપયોગ, ૨૦૩૦ સુધીમાં આંકડો ૬૫% એ પહોંચશે: અહેવાલ

શેરબજારના રોકાણકારો ખાસ વાંચે: પાવર સેક્ટરમાં આવ્યું મોટું ડિજિટલ તોફાન! ૨૦૩૦ સુધીમાં બદલાઈ જશે આખી રમત!

ભારતનું પાવર સેક્ટર (વીજળી ક્ષેત્ર) અત્યારે એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. અત્યાર સુધી જે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો ઉપયોગ માત્ર પ્રાયોગિક ધોરણે કે નાના પાયે થતો હતો, તે હવે ભારતીય પાવર કંપનીઓની મુખ્ય કામગીરીનો હિસ્સો બની રહ્યો છે. ‘ધ એનર્જી એન્ડ ક્લાયમેટ ઇનિશિયેટિવ્સ સોસાયટી’ (ENCIS) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક મધ્યવર્તી સર્વેક્ષણ અનુસાર, ભારતમાં પાવર જનરેશન (વીજ ઉત્પાદન) કંપનીઓમાં AI નો ઉપયોગ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૬૫ ટકા સુધી પહોંચી જવાની સંભાવના છે.

સર્વેમાં સામે આવ્યું છે કે દેશની લગભગ ૩૫ ટકા વીજ ઉત્પાદન કંપનીઓએ ઓલરેડી પોતાના પાયાના ઓપરેશન્સમાં AI ટેકનોલોજીને વણી લીધી છે. આ આંકડો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે પાવર પ્લાન્ટ્સની કાર્યક્ષમતા વધારવા, વિશ્વસનીયતા સુધારવા અને એસેટ પરફોર્મન્સને વધુ મજબૂત કરવા માટે ડિજિટલાઇઝેશન તરફની ગતિ બહુ ઝડપથી વધી રહી છે.

ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને પાવર ડિમાન્ડમાં તોતિંગ ઉછાળો

દિલ્હી-NCR, મુંબઈ, પુણે, બેંગલુરુ અને ચેન્નઈ જેવા ભારતના મુખ્ય આર્થિક હબના અંદાજે ૨૫૦ થી વધુ પાવર અને ટેકનોલોજી નિષ્ણાતો વચ્ચે આ સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં સામે આવ્યું છે કે દર ૧૦ માંથી ૭ પ્રોફેશનલ્સ એવું માને છે કે આગામી પાંચ વર્ષમાં AI ના કારણે સૌથી મોટો સુધારો અને ફાયદો વીજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે જ જોવા મળશે.

આ ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તન એવા સમયે આવી રહ્યું છે જ્યારે દેશમાં ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (જેમ કે ડેટા સેન્ટર્સ) ના કારણે વીજળીની માંગ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહી છે. ભારતની ડેટા સેન્ટર કેપેસિટી જે ૨૦૨૫માં ૧.૫ ગીગાવોટ (GW) હતી, તે ૨૦૩૦ સુધીમાં વધીને ૭ GW થવાની ધારણા છે. જ્યારે એકલા આ સેક્ટરની જ પાવર ડિમાન્ડ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૩૧-૩૨ સુધીમાં ૧૩.૫૬ GW સુધી પહોંચી શકે છે. આટલી વિશાળ માંગને પહોંચી વળવા માટે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ પૂરતી નથી, ત્યાં AI પાવર ગ્રીડને સ્માર્ટ બનાવવાનું કામ કરશે.

પ્રિડિક્ટિવ મેઇન્ટેનન્સ: ખામી સર્જાય તે પહેલાં જ મળશે સંકેત

સર્વેક્ષણમાં ભાગ લેનારા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, પાવર કંપનીઓને AI નો સૌથી મોટો ફાયદો ‘પ્રિડિક્ટિવ એસેટ મેનેજમેન્ટ અને મેઇન્ટેનન્સ’ (Predictive Maintenance) માં દેખાઈ રહ્યો છે. લગભગ ૫૪ ટકા લોકોએ આ એપ્લિકેશનને સૌથી મૂલ્યવાન ગણાવી છે.

પ્રિડિક્ટિવ મેઇન્ટેનન્સના કારણે પાવર પ્લાન્ટમાં લાગેલા મોટા અને મોંઘા મશીનો કે ઇક્વિપમેન્ટ્સમાં કોઈ મોટી ખામી સર્જાય તે પહેલાં જ AI સિસ્ટમ તેને ડિટેક્ટ (ઓળખી) લે છે. આનાથી વીજળી ગુલ થવાની કે બ્લેકઆઉટ થવાની ઘટનાઓ (Outages) નહિવત થઈ જાય છે અને મોંઘા સાધનોનું આયુષ્ય લંબાય છે. જો કે રિન્યુએબલ એનર્જી (સૌર અને પવન ઉર્જા) ને ગ્રીડ સાથે જોડવામાં પણ AI મદદરૂપ છે, પરંતુ પાવર પ્લાન્ટ ઓપરેશન્સમાં તેનો ઉપયોગ સૌથી ઝડપી વળતર (ROI) આપી રહ્યો છે.

ENCIS ના ભારત ઇલેક્ટ્રિસિટી કાઉન્સિલના માનદ અધ્યક્ષ અને પૂર્વ સચિવ ભૂપિંદર સિંહ ભલ્લાએ આ અંગે એક ખૂબ જ સચોટ વાત કહી છે:

“૨૦૩૦ સુધીમાં, પાવર સેક્ટરમાં મુખ્ય તફાવત પરંપરાગત ઉર્જા અને રિન્યુએબલ ઉર્જા વચ્ચે નહીં હોય; પરંતુ ખરો તફાવત એવા એસેટ્સ (સાધનો) વચ્ચે હશે જે જાતે શીખે છે (Assets that learn) અને એવા સાધનો વચ્ચે હશે જે માત્ર ઓપરેટ થાય છે.”

રોકાણ પાછળના મુખ્ય ચાલક પરિબળો: કાર્યક્ષમતા કે કાયદાનું પાલન?

પાવર કંપનીઓ AI પાછળ જે કરોડો રૂપિયાનું રોકાણ કરી રહી છે, તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ કોઈ સરકારી દબાણ નથી, પરંતુ બિઝનેસને વધુ સ્માર્ટ બનાવવાની ઈચ્છા છે. સર્વે અનુસાર, ૬૧ ટકા કંપનીઓ પોતાની ઓપરેશનલ એફિશિયન્સી (કાર્યક્ષમતા) સુધારવા માટે AI અપનાવી રહી છે.

જ્યારે ૨૨ ટકા કંપનીઓનો ઉદ્દેશ્ય ક્લીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન (સ્વચ્છ ઉર્જા તરફ પ્રયાણ) ની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો છે. માત્ર ૯ ટકા કંપનીઓ જ એવી છે જે સરકારી નિયમોના પાલન (Regulatory Compliance) માટે આ ટેકનોલોજી અપનાવી રહી છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતીય પાવર કંપનીઓ હવે AI ને માત્ર એક નિયમ તરીકે નહીં, પરંતુ બિઝનેસ વધારવાના એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર (Strategic Business Tool) તરીકે જોઈ રહી છે.

ટેકનોલોજી અપનાવવામાં નડતા મુખ્ય પડકારો

AI પ્રત્યે આટલો મોટો ઉત્સાહ હોવા છતાં, કંપનીઓ સામે કેટલાક એવા મોટા પડકારો છે જે આ પ્રક્રિયાને ધીમી પાડી શકે છે:

1. કુશળ કર્મચારીઓની અછત: સર્વેમાં સામેલ ત્રીજા ભાગના (૩૫% થી વધુ) લોકોએ જણાવ્યું કે પાવર એન્જિનિયરિંગ અને AI બંને વિજ્ઞાન સમજતા હોય તેવા ટેલેન્ટેડ પ્રોફેશનલ્સની દેશમાં ભારે અછત છે.

2. જૂના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે સુસંગતતા: ૨૩ ટકા લોકોના મતે, પાવર પ્લાન્ટ્સમાં વર્ષો જૂની સિસ્ટમ્સ (Legacy Infrastructure) લાગેલી છે, જેની સાથે આધુનિક AI ને જોડવું ખૂબ જ જટિલ કામ છે.

3. સાયબર સુરક્ષા અને ડેટા પ્રાઇવસી: ૧૮ ટકા લોકોએ પાવર ગ્રીડ પર સાયબર હુમલા અને ડેટા લીક થવાની ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, કારણ કે પાવર સેક્ટર એ દેશનું અત્યંત સંવેદનશીલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે.

ENCIS ના ડાયરેક્ટર જનરલ અભિષેક ભટ્ટનાગરે જણાવ્યું કે, “આ સર્વે દર્શાવે છે કે ઉદ્યોગ જગતમાં આ ટેકનોલોજી પ્રત્યે દ્રઢ વિશ્વાસ ચોક્કસ છે, પરંતુ આપણી સંપૂર્ણ તૈયારી હજુ બાકી છે. ઉદ્યોગો તેની વેલ્યુ સમજે છે, પરંતુ હવે સ્કિલ્સ, ડેટા આર્કિટેક્ચર અને ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્કને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે.”

વેગ આપવા માટે પાંચ મુખ્ય ભલામણો

ENCIS દ્વારા ભારતીય પાવર સેક્ટરમાં AI ના વ્યાપને સુરક્ષિત અને ઝડપી બનાવવા માટે ૫ મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ સૂચવવામાં આવી છે:

• હાઇ-વેલ્યુ ઓપરેશન્સ પર ફોકસ: કંપનીઓએ સૌથી પહેલા એવા ક્ષેત્રોમાં AI લગાવવું જોઈએ જ્યાંથી મહત્તમ આર્થિક ફાયદો થાય.

• ભરોસાપાત્ર ડેટા સિસ્ટમ: એક એવું સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ્ડ ડેટા નેટવર્ક ઊભું કરવું જેના પર ભરોસો મૂકી શકાય.

• માનવીય દેખરેખ અને સાયબર સિક્યોરિટી: ક્રિટિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે મજબૂત સાયબર સુરક્ષા અને માણસની આખરી દેખરેખ (Human Oversight) અનિવાર્ય હોવી જોઈએ.

• પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સનું વિસ્તરણ: જે નાના પ્રોજેક્ટ્સ સફળ રહ્યા છે, તેને મોટા પાયે આખા પ્લાન્ટ કે ફ્લીટમાં લાગુ કરવા.

• નવા જમાનાનું વર્કફોર્સ: એન્જિનિયરિંગ અને AI બંનેનું ક્રોસ-ફંક્શનલ નોલેજ ધરાવતા કર્મચારીઓ તૈયાર કરવા.