ભારતની ન્યૂક્લિયર ક્રાંતિ: ૨૦,૦૦૦ કરોડના બજેટ સાથે સજ્જ ભારત હવે બનશે ગ્રીન એનર્જીનું પાવરહાઉસ

વીજળીની કાયમી ચિંતા ખતમ! ભારતમાં આવી રહ્યા છે રોબોટ જેવા નાના પરમાણુ રિએક્ટર્સ, જાણો સરકારનો માસ્ટરપ્લાન!

ભારત અત્યારે એક એવી ઊર્જા ક્રાંતિના ઉંબરે ઉભું છે જે આવનારા દાયકાઓમાં દેશનું ચિત્ર બદલી નાખશે. પરંપરાગત રીતે, ભારતની ક્લીન એનર્જીની વાત આવે ત્યારે સૌર અને પવન ઊર્જાનું નામ સૌથી પહેલા લેવામાં આવતું હતું, પરંતુ હવે કેન્દ્ર સરકારે પરમાણુ ઊર્જા (Nuclear Energy) તરફ એક ખૂબ જ મોટું અને વ્યૂહાત્મક પગલું ભર્યું છે. કેન્દ્રીય બજેટ ૨૦૨૫-૨૬માં ન્યૂક્લિયર એનર્જી મિશન માટે ફાળવવામાં આવેલા ₹૨૦,૦૦૦ કરોડ એ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રે પોતાની ક્ષમતાઓને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવા માટે તૈયાર છે.

આ મિશનનો સૌથી મહત્વનો ભાગ છે ‘સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ’ (Small Modular Reactors – SMRs). સરકારનું લક્ષ્ય ૨૦૩૩ સુધીમાં ભારતમાં જ નિર્મિત ઓછામાં ઓછા પાંચ એવા રિએક્ટર્સ શરૂ કરવાનું છે જે દેશની ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરશે. આ આખી પહેલનું નેતૃત્વ ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર (BARC) કરી રહ્યું છે, જે પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ (DAE) હેઠળ કાર્યરત છે.

સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર (SMR): ટેકનોલોજીનું નવું ફોર્મેટ

પરંપરાગત રીતે, ન્યૂક્લિયર રિએક્ટર્સ ખૂબ મોટા અને જટિલ હોય છે, જેને બનાવવામાં દાયકાઓ લાગે છે. પરંતુ SMR ની ખાસિયત એ છે કે તે કદમાં નાના અને બનાવવામાં વધુ સરળ છે. BARC દ્વારા હાલમાં ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારના SMR ડિઝાઇન્સ પર કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જે માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે જ નહીં, પણ ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે પણ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.

આ રિએક્ટર્સના મુખ્ય બે પ્રકારો છે જે પાવર જનરેશન માટે વપરાશે:

• ભારત સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર (BSMR-200): આ એક ૨૨૦ MWe (મેગાવોટ ઇલેક્ટ્રિક) ક્ષમતા ધરાવતું પ્રેઝરાઇઝ્ડ વોટર રિએક્ટર (PWR) છે.

• SMR-55: આ ૫૫ MWe ક્ષમતા ધરાવતું નાનું રિએક્ટર છે.

આ બંને પ્રોજેક્ટ્સને એન્જિનિયરિંગ અને બાંધકામ માટે સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી (In-principle approval) મળી ગઈ છે. આ રિએક્ટર્સ માટે મહારાષ્ટ્રના તારાપુરને આદર્શ સ્થળ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે. ખાસ નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, BSMR-200 પ્રોજેક્ટમાં ઝડપથી કામ આગળ વધી રહ્યું છે; તેને વહીવટી અને નાણાકીય મંજૂરીની સાથે સાથે ‘એમ્પાવર્ડ ટેકનોલોજી ગ્રુપ’ (ETG) દ્વારા પણ મંજૂરી મળી ગઈ છે.

ઔદ્યોગિક વપરાશ અને ક્લીન હાઇડ્રોજન: ભવિષ્યનું ઇંધણ

માત્ર વીજળી જ નહીં, પણ ઉદ્યોગો માટે ગરમી (Process Heat) પૂરી પાડવા માટે પણ BARC એક વિશેષ રિએક્ટર પર કામ કરી રહ્યું છે. આ છે હાઈ ટેમ્પરેચર ગેસ કૂલ્ડ રિએક્ટર (HTGCR), જેની ક્ષમતા ૫ MWth (મેગાવોટ થર્મલ) જેટલી હશે.

આ રિએક્ટર વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે BARCના પરિસરમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે, જેના માટે જરૂરી સ્થળ પસંદગીની મંજૂરી મળી ગઈ છે. પર્યાવરણ મંત્રાલયે પણ આ પ્રોજેક્ટ માટે જરૂરી ‘ટર્મ્સ ઓફ રેફરન્સ’ બહાર પાડી દીધા છે. આ HTGCR નો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે અત્યંત ઊંચા તાપમાનની ન્યૂક્લિયર હીટ પેદા કરશે. આ ગરમીનો ઉપયોગ કોપર-ક્લોરિન સાયકલ જેવી થર્મોકેમિકલ ટેકનોલોજીમાં કરીને ‘ક્લીન હાઇડ્રોજન’ (Clean Hydrogen) ઉત્પન્ન કરવામાં આવશે, જે ભવિષ્યનું સૌથી શુદ્ધ ઇંધણ ગણાય છે.

SHANTI 2025 એક્ટ: ખાનગી ક્ષેત્ર માટે નવી તકો

ભારતનું પરમાણુ મિશન માત્ર ટેકનોલોજીકલ વિકાસ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે કાયદાકીય સુધારાઓથી પણ સજ્જ છે. તાજેતરમાં અમલમાં આવેલો SHANTI (Sustainable Harnessing and Advancement of Nuclear Energy for Transforming India) 2025 એક્ટ આ ક્ષેત્ર માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે.

આ કાયદાના અમલીકરણ પછી, પરમાણુ ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં સરકારી કંપનીઓની સાથે સાથે ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી પણ વધશે. ભારત સરકારનું ૨૦૪૭ સુધીમાં, એટલે કે આઝાદીના ૧૦૦ વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે, ૧૦૦ GW (ગીગાવોટ) ન્યૂક્લિયર પાવર ક્ષમતા સુધી પહોંચવાનું લક્ષ્ય છે, જે ‘વિકસિત ભારત’ના વિઝનનો એક મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. આ કાયદો પરમાણુ ઊર્જાના પ્રસારને વેગ આપશે અને ઉદ્યોગોને વધુ સરળતાથી આ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવાની તક આપશે.

આત્મનિર્ભર ભારત અને ટેકનોલોજીકલ સ્વતંત્રતા

ભારતની આ સફળતા પાછળ દાયકાઓનો અનુભવ અને સ્વદેશી ટેકનોલોજીનો હાથ છે. ભારત પાસે પ્રેઝરાઇઝ્ડ હેવી વોટર રિએક્ટર (PHWR) ટેકનોલોજીમાં લાંબો અનુભવ છે. હવે એ જ અનુભવનો ઉપયોગ કરીને BARC ના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારતીય ઉત્પાદકો રિએક્ટરના મોટાભાગના ઘટકો ઘરેલું સ્તરે બનાવી રહ્યા છે.

ભારતે આ ક્ષેત્રે અનેક માઈલસ્ટોન હાંસલ કર્યા છે:

• ApuRVA (Advanced Purified Reactor Vessel Alloy): રિએક્ટર બનાવવા માટેની આ અદ્યતન એલોય હવે ભારતમાં જ બને છે.

• સ્પેસિલાઇઝ્ડ ફોર્જિંગ ટેકનોલોજી: રિએક્ટરના વેસલ બનાવવા માટેની જટિલ પ્રક્રિયાઓ હવે ભારત માટે સામાન્ય બની ગઈ છે.

• રિએક્ટિવિટી કંટ્રોલ ડ્રાઇવ મિકેનિઝમ: રિએક્ટરને નિયંત્રિત કરવા માટેના અતિ સંવેદનશીલ મિકેનિઝમ હવે આપણે સ્વદેશી રીતે વિકસાવ્યા છે.

આ તમામ સફળતાઓ દર્શાવે છે કે ભારત હવે પરમાણુ ટેકનોલોજી માટે અન્ય દેશો પર નિર્ભર નથી. આનાથી માત્ર ખર્ચ જ ઘટશે તેવું નથી, પરંતુ દેશની ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા પણ મજબૂત થશે.

સમયમર્યાદા અને અમલીકરણ

સરકારની યોજના મુજબ, એકવાર તમામ વહીવટી અને નાણાકીય મંજૂરીઓ મળી જાય પછી, એક SMR બનાવવા માટે આશરે ૬૦ થી ૭૨ મહિના (૫ થી ૬ વર્ષ) નો સમય લાગશે. આ સમયગાળો વૈશ્વિક ધોરણો મુજબ ખૂબ જ સ્પર્ધાત્મક છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર દેશમાં વીજળીની અછતને દૂર નહીં કરે, પરંતુ લાંબા ગાળે પ્રદૂષણ મુક્ત ઉર્જાનું નિર્માણ કરીને પર્યાવરણને બચાવવામાં પણ મદદરૂપ થશે.