ક્લીન એનર્જી કેપેસિટી ૫૦ ટકાથી વધુ પહોંચી: અછત અને બગાડ વચ્ચે ભારતીય ઊર્જા ક્ષેત્રની દ્વિધા
એક તરફ ભારત પોતાના ગ્રીન એનર્જી ટાર્ગેટ તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે અને ચોમાસાના મહિનાઓમાં દેશમાં વીજળીની અચાનક વિક્રમી માંગ ઊભી થઈ હતી, ત્યારે બીજી તરફ દેશના ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની મર્યાદાઓને કારણે અબજો યુનિટ ક્લીન એનર્જીનો બગાડ થયો હોવાનો અહેવાલ સામે આવ્યો છે.
સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર (CREA) દ્વારા સોમવારે જારી કરવામાં આવેલા તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારતે ચાલુ વર્ષના જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિના દરમિયાન અંદાજે ૧.૮ અબજ યુનિટ (1.8 Billion Units) રિન્યુએબલ વીજળી પાછી ખેંચવી પડી હતી એટલે કે ગ્રીડમાં વાપરી શકાયા વિના તેનો બગાડ થયો હતો. આ એ જ સમયગાળો હતો જ્યારે દેશના અનેક કોલસા પાવર પ્લાન્ટ્સમાં ઈંધણની તીવ્ર અછત પ્રવર્તી રહી હતી.
ગ્રીડમાં સમાવી ન શકાતી ૪.૨ ટકા સૌર ઊર્જા
CREA ના ડેટા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનામાં દેશમાં થયેલા કુલ સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનનો લગભગ ૪.૨ ટકા હિસ્સો રાષ્ટ્રીય પાવર ગ્રીડ દ્વારા શોષી કે વાપરી શકાયો નહોતો. આ પરિસ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ દેશમાં સૌર પેનલ્સ અને વિન્ડ ફાર્મ્સથી ઉત્પન્ન થતી વીજળીને વપરાશ કેન્દ્રો સુધી પહોંચાડવા માટે અપૂરતું અને મર્યાદિત ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Transmission Infrastructure) હોવાનું બહાર આવ્યું છે.
જે સમયે સૌર ઊર્જા વેડફાઈ રહી હતી, તે જ સમયે જુલાઈ મહિનામાં ભારતમાં વીજળીની મહત્તમ માંગ (Peak Demand) ૨૭૦ ગીગાવોટ (GW) ના સર્વોચ્ચ સ્તરને સ્પર્શી ગઈ હતી, જેના કારણે દેશના થર્મલ પાવર સ્ટેશનો પર કોલસાના ભંડારમાં તીવ્ર ઘટાડો નોંધાયો હતો.
કોલસા પ્લાન્ટ્સમાં સ્ટોકની તંગી અને ઓવર-રિલાયન્સ
એનર્જી થિંક ટેન્કના રિપોર્ટ અનુસાર, ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરના પ્રારંભમાં દેશના અડધાથી વધુ કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સમાં તેમની દૈનિક જરૂરિયાત કરતાં પણ ચાર દિવસ ઓછો કોલસાનો ભંડાર બાકી રહ્યો હતો.
ચોમાસા દરમિયાન કોલસાની ખાણોમાં પાણી ભરાઈ જવાને કારણે ખનન અને પરિવહન ધીમું પડી જાય છે, જેનાથી થર્મલ પ્લાન્ટ્સ પર દબાણ વધે છે. આવા સમયગાળામાં જો ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ સક્ષમ હોત, તો વેડફાયેલી ૧.૮ અબજ યુનિટ સૌર ઊર્જાથી કોલસા પ્લાન્ટ્સ પરનું દબાણ ઘણું ઓછું કરી શકાયું હોત.
રિન્યુએબલ એનર્જી ઉત્પાદનમાં રેકોર્ડબ્રેક વૃદ્ધિ
જોકે, ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ દેશે છેલ્લા એક વર્ષમાં અસાધારણ સફળતા મેળવી છે. ભારતની કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતામાં બિન-અશ્મિભૂત (Non-Fossil) એટલે કે પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોતોનો હિસ્સો હવે પચાસ ટકાથી વધુ થઈ ગયો છે.
સપ્ટેમ્બરમાં પૂરા થયેલા ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન દેશમાં સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન અગાઉના વર્ષના સમાન ગાળાની સરખામણીએ ૩૯ ટકા જેટલું વધ્યું હતું. આ ઉપરાંત, મોટા હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સને બાદ કરતાં, અન્ય તમામ રિન્યુએબલ એનર્જી સ્ત્રોતો દ્વારા પહેલીવાર કોઈ એક ક્વાર્ટરમાં ૧૦૦ અબજ યુનિટથી વધુ વીજ ઉત્પાદન કરવાનો ઐતિહાસિક આંકડો પાર થયો હતો.
ભાવિ પડકારો અને ગ્રીડ સુધારાની જરૂરિયાત
બજાર વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે ભારતની નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતા વધારવાની ઝડપ પ્રશંસનીય છે, પરંતુ વીજળી સંગ્રહ કરવા માટે બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) અને ગ્રીડ વિસ્તરણનું કામ સમાન ગતિએ આગળ વધવું જરૂરી છે. જ્યાં સુધી નેશનલ ગ્રીડને વધુ મજબૂત અને લવચીક બનાવવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી પીક સીઝન દરમિયાન ક્લીન એનર્જીનો આ પ્રકારે બગાડ થવાનું જોખમ રહેલું છે.
