ડેટા સેન્ટરો માટે વીજળીની જરૂરિયાત વધતાં નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રને મળશે મોટો વેગ
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)નો ઉપયોગ હવે માત્ર મોબાઇલ ફોન કે કમ્પ્યુટર પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. આરોગ્ય, શિક્ષણ, બેન્કિંગ, ઉદ્યોગો અને વ્યવસાય સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં AI ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. પરંતુ આ ટેક્નોલોજી પાછળ વિશાળ ડેટા સેન્ટરો કાર્યરત હોય છે, જેને સતત અને મોટા પ્રમાણમાં વીજળીની જરૂર પડે છે. આથી ભારતમાં AI આધારિત ડેટા સેન્ટરોની સંખ્યા વધવાની સાથે સ્વચ્છ અને નવીનીકરણીય ઊર્જાની માંગમાં પણ મોટો વધારો થવાની શક્યતા છે.
આ બદલાતા પરિદૃશ્યને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતની સોલર અને વિન્ડ એનર્જી કંપનીઓ પોતાની ક્ષમતા વધારવાની તૈયારી કરી રહી છે. ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રની મોટી કંપનીઓને ભવિષ્યમાં સતત વીજળી પૂરી પાડી શકાય તે માટે ઊર્જા ઉત્પાદકો નવા પ્રોજેક્ટ્સ, રોકાણ અને લાંબા ગાળાના વીજળી કરારો પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે.
પાંચ ગીગાવોટ ડેટા સેન્ટર માટે 30થી 40 ગીગાવોટ ગ્રીન એનર્જી જરૂરી
ક્લીનમૅક્સ એન્વિરો એનર્જી સોલ્યુશન્સના સ્થાપક અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર કુલદીપ જૈનના જણાવ્યા અનુસાર, જો ભારતમાં પાંચ ગીગાવોટની ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા ઊભી થાય, તો તેની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે અંદાજે 30થી 40 ગીગાવોટ નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતાની જરૂર પડી શકે છે.
આ આંકડો દર્શાવે છે કે ડેટા સેન્ટરોનો વિકાસ માત્ર ટેક્નોલોજી કંપનીઓ માટેનો વિષય નથી. તેની સાથે વીજળી ઉત્પાદન, ઊર્જા સંગ્રહ, ટ્રાન્સમિશન અને માળખાકીય સુવિધાઓમાં પણ મોટા પાયે રોકાણ કરવું પડશે.
ડેટા સેન્ટરોમાં AI મોડલને તાલીમ આપવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટે શક્તિશાળી સર્વરો સતત કાર્યરત રહે છે. આ સર્વરોને વીજળીની સાથે ઠંડક આપતી વ્યવસ્થાઓની પણ જરૂર પડે છે. તેથી વીજળીનો ખર્ચ અને તેની સતત ઉપલબ્ધતા બંને કંપનીઓ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહ્યાં છે.
ભારત ડેટા સેન્ટર કંપનીઓ માટે આકર્ષક કેન્દ્ર
ભારત ડેટા સેન્ટર ક્ષેત્રે રોકાણ માટે ઝડપથી ઊભરતું બજાર બની રહ્યું છે. સરકાર દ્વારા વીજળીના દરમાં રાહત, કરસંબંધિત પ્રોત્સાહનો અને જમીન મેળવવાની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવાના પ્રયાસો કંપનીઓને આકર્ષી રહ્યા છે.
આ ઉપરાંત, અમેરિકામાં મોટા ડેટા સેન્ટરોના વીજળી અને પાણીના વપરાશ અંગે વધતી ચર્ચા તેમજ મધ્ય પૂર્વમાં ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને કારણે કેટલીક કંપનીઓ પોતાના વિસ્તરણ માટે નવા સ્થળો શોધી રહી છે. ભારતનું મોટું ડિજિટલ બજાર અને વધતી ટેક્નોલોજી જરૂરિયાતો તેને આકર્ષક વિકલ્પ બનાવે છે.
બ્લૂમબર્ગએનઇએફના મૂલ્યાંકન મુજબ, ચીનને બાદ કરતાં એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ડેટા સેન્ટર વિકાસ માટે ભારત અગ્રણી બજાર છે.
ક્લીનમૅક્સ જેવી કંપનીઓ વધારી રહી છે ક્ષમતા
ભારતમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રની કંપનીઓ માટે આ એક મોટી વ્યવસાયિક તક બની રહી છે. ક્લીનમૅક્સ દર વર્ષે આશરે 1.5 ગીગાવોટ સોલર અને વિન્ડ ઊર્જા ક્ષમતા ઉમેરવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. કંપનીના જણાવ્યા મુજબ, તેના વાર્ષિક મૂડીરોકાણનો આંકડો 9,000 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે.
કંપનીએ મેટા, ગૂગલ, એપલ અને એમેઝોન જેવી મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓ સાથે વીજળી પુરવઠા સંબંધિત કરારો કર્યા છે. આ કંપનીઓને પોતાના ડેટા સેન્ટરો માટે વિશ્વસનીય અને ઓછા કાર્બન ઉત્સર્જનવાળી ઊર્જા મેળવવામાં રસ છે.
લાંબા ગાળાના વીજળી કરારો ઊર્જા ઉત્પાદકોને પણ ફાયદો પહોંચાડે છે. આવા કરારો દ્વારા કંપનીઓને આવકનો વધુ સ્પષ્ટ અંદાજ મળે છે અને નવા સોલર તથા વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ભંડોળ એકત્ર કરવું સરળ બની શકે છે.
એક ગીગાવોટ AI ડેટા સેન્ટર માટે કેટલો ખર્ચ?
કુલદીપ જૈનના અંદાજ મુજબ, એક ગીગાવોટના AI ડેટા સેન્ટરને 75 ટકા નવીનીકરણીય ઊર્જાથી ચલાવવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવે તો લગભગ ત્રણ ગીગાવોટ સોલર ક્ષમતા, ત્રણ ગીગાવોટ વિન્ડ ક્ષમતા અને ત્રણ ગીગાવોટ-કલાક ઊર્જા સંગ્રહની જરૂર પડી શકે છે.
આ વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માટે માત્ર નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં જ આશરે 40,000 કરોડ રૂપિયાના મૂડીરોકાણની જરૂર પડી શકે છે. આ અંદાજ દર્શાવે છે કે AIનો વિકાસ વીજળી ઉત્પાદન અને બેટરી સ્ટોરેજ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ વિશાળ રોકાણને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
જોકે, સોલર અને વિન્ડ ઊર્જાનું ઉત્પાદન હવામાન પર આધારિત હોવાથી સતત વીજળી પૂરી પાડવા માટે બેટરી, અન્ય વીજળી સ્ત્રોતો અને મજબૂત ગ્રીડ વ્યવસ્થા જરૂરી રહેશે.
2030 સુધી ડેટા સેન્ટર ક્ષેત્રમાં મોટો વિસ્તાર થવાની શક્યતા
બ્લૂમબર્ગએનઇએફના આંકડા અનુસાર, ભારતમાં 1.3 ગીગાવોટ IT ક્ષમતાવાળા ડેટા સેન્ટરોનું બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે. જ્યારે વધુ 3.2 ગીગાવોટ ક્ષમતાના પ્રોજેક્ટ્સ માટે જમીન, વીજળી અને જરૂરી મંજૂરીઓ મેળવી લેવામાં આવી છે.
વુડ મેકેન્ઝીના અંદાજ પ્રમાણે, 2030 સુધીમાં ભારતમાં ડેટા સેન્ટરની કુલ ક્ષમતા 12 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી શકે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ખાસ AI માટે બનાવવામાં આવતા ડેટા સેન્ટરોની ક્ષમતામાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થવાની શક્યતા છે.
વિકાસ સાથે પર્યાવરણનું સંતુલન પણ જરૂરી
AI અને ડેટા સેન્ટર ક્ષેત્રનો વિકાસ ભારતને ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. તેનાથી નવી રોજગારી, ટેક્નોલોજી રોકાણ અને સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં વ્યવસાયની તકો ઊભી થઈ શકે છે.
પરંતુ આ વિકાસ સાથે વીજળીની ઉપલબ્ધતા, પાણીનો વપરાશ, ઊર્જા સંગ્રહ અને પર્યાવરણ પર થતી અસર જેવા પડકારો પણ જોડાયેલા છે. તેથી ડેટા સેન્ટરોનું વિસ્તરણ માત્ર ઝડપથી નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળાની ઊર્જા યોજના અને ટકાઉ ટેક્નોલોજી સાથે થવું જરૂરી છે.
આખરે, AIનો વધતો ઉપયોગ ભારતની નવીનીકરણીય ઊર્જા કંપનીઓ માટે વિકાસનું નવું દ્વાર ખોલી રહ્યો છે. જો યોગ્ય આયોજન અને રોકાણ કરવામાં આવે, તો ભારત ટેક્નોલોજી અને સ્વચ્છ ઊર્જા બંને ક્ષેત્રોમાં એકસાથે પ્રગતિ કરી શકે છે.
