સૌર અને પવન ઊર્જાના વિપુલ ઉત્પાદન છતાં ગ્રીડ કેમ ગીચ રહે છે? નીતિ નિષ્ણાતોનું મંથન
ભારતે તેના વીજળી ગ્રીડને વિશાળ પાયે નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) માટે સજ્જ કરવાની દિશામાં એક ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે રૂ. ૧.૮૬ ટ્રિલિયન (રૂ. ૧.૮૬ લાખ કરોડ) ના ભંડોળ ધરાવતી ‘ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર તબક્કો III’ (GEC-III) યોજનાને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાણાકીય વર્ષ ૨૦૩૨-૩૩ સુધીમાં ૧૩૫ ગીગાવોટ (GW) સુધીની નવીનીકરણીય ઊર્જાને ગ્રીડમાં જોડવાનો અને ૫૦ ગીગાવોટ કલાક (GWh) ક્ષમતાની બેટરી ઉર્જા સંગ્રહ પ્રણાલીઓ (BESS) સ્થાપિત કરવાનો છે.
યુએન ક્લાઇમેટ ચેન્જના એક્ઝિક્યુટિવ સેક્રેટરી સિમોન સ્ટીલે કેન્દ્ર સરકારના આ નિર્ણયનું સ્વાગત કરતા આ યોજનાને ભારતના લોકો અને અર્થતંત્ર માટે મોટું કદમ ગણાવ્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આ પહેલથી દેશની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત થશે અને ઉત્પાદન, બાંધકામ તેમજ સ્ટોરેજ ક્ષેત્રે મોટા પ્રમાણમાં નવી રોજગારીનું સર્જન થશે.
ઝડપી વીજ ઉત્પાદન અને વિલંબિત ટ્રાન્સમિશન વચ્ચેની વિષમતા
કેન્દ્રીય નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) ના તાજેતરના આંકડા મુજબ, ભારતમાં સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતા ૨૯૫.૫૫ ગીગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જેમાં ૧૬૮.૦૪ GW સૌર અને ૫૮.૫૨ GW પવન ઊર્જાનો સમાવેશ થાય છે. માત્ર એપ્રિલ અને ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ વચ્ચે જ દેશમાં ૨૦.૮૭ GW નવી ક્ષમતા ઉમેરવામાં આવી હતી.
પરંતુ સૌથી મોટો નીતિગત અને વ્યવહારિક પ્રશ્ન એ છે કે શું ટ્રાન્સમિશન લાઇનો અને સ્ટોરેજ સિસ્ટમ એ જ ઝડપે બનાવી શકાશે જે ઝડપે વીજ ઉત્પાદન વધી રહ્યું છે? નીતિ નિષ્ણાતોના મતે સોલાર પ્લાન્ટ ૧૨ થી ૧૮ મહિનામાં તૈયાર થઈ જાય છે, જ્યારે તેની ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને સબસ્ટેશન ઉભા કરતા ૧૨ થી ૨૪ મહિના કે તેથી વધુ સમય લાગે છે. આ સમયગાળાના તફાવતને કારણે વીજ ઉત્પાદન તૈયાર હોવા છતાં તેને ગ્રીડ સુધી પહોંચાડવામાં ભારે અવરોધ ઉભા થાય છે.
અગાઉના તબક્કાનો અનુભવ અને જમીન પરના વાસ્તવિક પડકારો
GEC ના પ્રથમ અને બીજા તબક્કાનો અનુભવ દર્શાવે છે કે કાગળ પરની યોજનાઓ અને જમીન પરની પરિસ્થિતિ વચ્ચે મોટો તફાવત હોય છે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ (CSE) ના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, જમીન સંપાદન, માર્ગના અધિકાર (Right of Way) ની મર્યાદાઓ, વન મંજૂરીઓ અને કોર્ટ કેસોને કારણે ટ્રાન્સમિશન લાઇનોના બાંધકામમાં વારંવાર વિલંબ થાય છે.
જુલાઈ ૨૦૨૬ માં સંસદમાં રજૂ કરાયેલા ડેટા અનુસાર, પીક સોલાર ઉત્પાદન દરમિયાન અંદાજે ૧૨ ગીગાવોટ વીજળી ટ્રાન્સમિશન અવરોધોના કારણે ગ્રીડમાં ખાલી કરી શકાઈ નહોતી. તદુપરાંત, સંકળાયેલ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ્સ સમયસર પૂર્ણ ન થવાથી ૬,૯૦૦ GWh જેટલી વીજળીનો યોગ્ય ઉપયોગ થઈ શક્યો નહોતો.
નાણાકીય ફાળવણી અને BESS સ્ટોરેજનું મહત્વ
GEC-III યોજનાના કુલ રૂ. ૧.૮૬ ટ્રિલિયનના બજેટમાંથી રૂ. ૧.૩૬ ટ્રિલિયન રાજ્યના આંતર-રાજ્ય ટ્રાન્સમિશન મજબૂતીકરણ માટે અને રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડ BESS ના ૫૦ GWh બેટરી સ્ટોરેજ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર આમાં રૂ. ૫૪,૦૮૨ કરોડની નાણાકીય સહાય આપશે.
સેન્ટર ફોર સ્ટડી ઓફ સાયન્સ, ટેકનોલોજી એન્ડ પોલિસી (CSTEP) ના વરિષ્ઠ નિષ્ણાતોના મતે, બેટરી સ્ટોરેજને ટ્રાન્સમિશનના વિકલ્પ તરીકે નહીં પરંતુ પૂરક તરીકે જોવું જોઈએ. જ્યારે દિવસના પીક કલાકોમાં સૌર ઊર્જાનું વિપુલ પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થતું હોય ત્યારે સ્ટોરેજ સિસ્ટમ તે ઊર્જાને શોષી લેશે અને સાંજ પૂરી થતાં બિન-સૌર કલાકોમાં તેને ગ્રીડમાં સપ્લાય કરશે. આનાથી ગ્રીડ પરનું ભારણ ઘટશે અને વીજ નો બગાડ અટકશે.
સમાવિષ્ટ આયોજનની તાતી જરૂરિયાત
GEC-III સફળ બનાવવા માટે ફક્ત ટેકનિકલ કે નાણાકીય રોકાણ પૂરતું નથી, પરંતુ તમામ હિસ્સેદારો સાથેનું સંકલન પણ એટલું જ જરૂરી છે. જમીનની ઉપલબ્ધતા, પર્યાવરણીય બાબતો (જેમ કે રાજસ્થાનમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ પક્ષી સંરક્ષણ સંબંધિત અવરોધો) અને સ્થાનિક સમુદાયોના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને જ આયોજન કરવું પડશે.
ભારતનો ૨૦૩૫-૩૬ સુધીમાં ૯૦૦ GW થી વધુ બિન-અશ્મિભૂત ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનો લક્ષ્યાંક ત્યારે જ સફળ થશે જ્યારે ઉત્પાદન, ટ્રાન્સમિશન અને સંગ્રહ ક્ષમતા ત્રણેય એક જ સમયે અને એક જ ક્ષમતા સાથે કાર્યરત થાય.
