જમીન વિના થશે વિપુલ વીજ ઉત્પાદન: જાણો શું છે રૂ. ૫,૦૭૦ કરોડની પીએમ-એસએસવાય યોજના
ભારતની સ્થાપિત સૌર ઊર્જા ક્ષમતા છેલ્લા એક દાયકામાં અભૂતપૂર્વ ઝડપે વધી છે. વર્ષ ૨૦૧૬ માં જે સૌર ક્ષમતા માત્ર ૩ ગીગાવોટ (GW) હતી, તે વર્ષ ૨૦૨૬ સુધીમાં વધીને ૧૬૦ ગીગાવોટથી પણ વધુ થઈ ગઈ છે. આ જંગી વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે મોટા પાયે જમીન પર સ્થાપિત થયેલા સૌર પ્રોજેક્ટ્સને આભારી છે. જોકે, વર્તમાન સમયમાં ઝડપી શહેરીકરણ, ખેતીલાયક જમીનની જાળવણી અને પર્યાવરણ સંરક્ષણની જરૂરિયાતોને કારણે નવા સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ માટે વિશાળ જમીન શોધવી મુશ્કેલ બની રહી છે. આ પડકારના ઉકેલ રૂપે ભારત સરકારે જમીનનો ઉપયોગ કર્યા વિના સૌર ક્ષમતા વધારવા ‘ફ્લોટિંગ સોલાર’ (તરતા સૌર) ટેક્નોલોજી પર ભાર મૂક્યો છે.
પીએમ સૂર્ય સરોવર યોજના (PM-SSY) નો માસ્ટરપ્લાન
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા તાજેતરમાં મંજૂર કરવામાં આવેલી ‘પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના’ (PM-SSY) જમીન-તટસ્થ સૌર એપ્લિકેશન્સને પ્રોત્સાહન આપવાના ભારતના દ્રઢ ઈરાદાને દર્શાવે છે. રૂ. ૫,૦૭૦ કરોડના કુલ બજેટ ધરાવતી આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં ૫,૦૦૦ મેગાવોટ (MW) ક્ષમતાના ફ્લોટિંગ સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવવાનો છે. ફ્લોટિંગ સોલારને વ્યાપક ધોરણે અપનાવવા માટે આ ભારતની પ્રથમ સમર્પિત રાષ્ટ્રીય નીતિગત પહેલ છે.
આ યોજનામાં પાવર ગ્રીડની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઓછામાં ઓછી ૨ કલાકની સંગ્રહ ક્ષમતા ધરાવતી ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલીઓ (Energy Storage Systems) નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જે ૧૦,૦૦૦ MWh ની સંચિત સંગ્રહ ક્ષમતા પૂરી પાડશે. આ નીતિગત દબાણથી સમગ્ર ભારતમાં તરતા સૌર પ્લાન્ટ્સની સ્થાપનામાં મોટો વેગ આવશે.
તરતો સૌર (Floating Solar) શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
ફ્લોટિંગ સોલાર સિસ્ટમમાં સામાન્ય સૌર મોડ્યુલ્સને જળાશયો, ડેમ, સરોવરો કે ઔદ્યોગિક તળાવો જેવા જળસ્ત્રોતો પર ખાસ તૈયાર કરેલા તરતા પ્લેટફોર્મ પર ગોઠવવામાં આવે છે. આ પ્લેટફોર્મને તેની જગ્યાએ સ્થિર રાખવા માટે જળાશયના પટ કે કાંઠા સાથે મજબૂત રીતે લંગરવામાં (Anchor) આવે છે. સિસ્ટમની ડિઝાઇન અનુસાર ઇન્વર્ટર અને અન્ય વીજ ઉપકરણો જળસ્ત્રોતની કિનારે અથવા ફ્લોટિંગ પ્લેટફોર્મ પર જ સ્થાપિત થાય છે. આ પ્લાન્ટ દ્વારા ઉત્પાદિત સ્વચ્છ વીજળી કેબલ મારફતે કિનારા પરના ગ્રીડમાં ટ્રાન્સમિટ કરવામાં આવે છે.
ભારત માટે ફ્લોટિંગ સોલારનું મહત્ત્વ અને અદ્ભુત ફાયદા
ભારત જેવા ગીચ વસ્તી ધરાવતા દેશ માટે ફ્લોટિંગ સોલારનો સૌથી મોટો ફાયદો જમીનની બચત છે. આ ઉપરાંત તેના અન્ય બે મુખ્ય ફાયદાઓ પણ છે:
-
બાષ્પીભવનમાં ઘટાડો: જળાશય પર સોલાર પેનલો તરતી હોવાથી પાણીનો મોટો ભાગ ઢંકાયેલો રહે છે, જેથી ગરમ હવામાનમાં પાણીનું બાષ્પીભવન ઘટે છે અને જળસંચય થાય છે.
-
પેનલોની વધુ કાર્યક્ષમતા: સોલાર પેનલની નીચે સતત પાણી હોવાના કારણે કુદરતી કૂલિંગ ઇફેક્ટ મળે છે. આ ઠંડકના કારણે ખાસ કરીને કાળઝાળ ઉનાળામાં સોલાર પેનલ્સની કાર્યક્ષમતા અને વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા જળવાઈ રહે છે.
વર્તમાન પ્રોજેક્ટ્સ અને ૧૦૨ ગીગાવોટની વિપુલ શક્યતાઓ
ભારતે આ ક્ષેત્રમાં અગાઉ પણ કેટલાક સફળ પ્રયોગો કર્યા છે. NTPC લિમિટેડ દ્વારા તેલંગાણામાં ૧૦૦ મેગાવોટનો રામાગુંડમ પ્રોજેક્ટ અને કેરળમાં ૯૨ મેગાવોટનો કાયમકુલમ પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ સિવાય મધ્યપ્રદેશમાં ઓમકારેશ્વર ડેમ પર ૬૦૦ મેગાવોટનો વિશાળ ફ્લોટિંગ સોલાર પાર્ક આકાર લઈ રહ્યો છે, જેમાંથી ૨૭૮ મેગાવોટ ક્ષમતા હાલ કાર્યરત થઈ ચૂકી છે. આ પાર્ક પૂર્ણ ક્ષમતાથી શરૂ થતાં ૨૫ વર્ષમાં ૪૬૦ કરોડ યુનિટ ક્લીન એનર્જી ઉત્પન્ન કરશે.
હાલમાં ભારતમાં ફ્લોટિંગ સોલારની સ્થાપિત ક્ષમતા માત્ર ૭૦૦ મેગાવોટ જેટલી છે. પરંતુ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સોલાર એનર્જી (NISE) ના મૂલ્યાંકન અનુસાર, જો ભારતના જળાશયોના માત્ર ૨૦% વિસ્તારનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે તો પણ દેશમાં ૧૦૨ ગીગાવોટ તરતી સૌર ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાની પ્રચંડ ક્ષમતા રહેલી છે.
પીએમ-એસએસવાય યોજના હેઠળ આર્થિક પ્રોત્સાહન
અત્યાર સુધી ફ્લોટિંગ સોલાર મુખ્યત્વે સરકારી સાહસો પૂરતો મર્યાદિત હતો, પરંતુ PM-SSY નો હેતુ તેને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવાનો છે. આ માટે સરકાર દરેક પાત્ર પ્રોજેક્ટ માટે પ્રતિ મેગાવોટ રૂ. ૧ કરોડની કેન્દ્રીય નાણાકીય સહાય (CFA) આપશે. વધુમાં, હાઇડ્રોગ્રાફિક મૂલ્યાંકન (જળશરીરની ઊંડાઈ ચકાસવી) અને પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન જેવી પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ માટે પ્રોજેક્ટ દીઠ રૂ. ૦.૫ કરોડ સુધીની વધારાની સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે. આ યોજના ભારતની રિન્યુએબલ એનર્જી યાત્રામાં નવો ઇતિહાસ રચશે.
