Nuclear Energy ક્ષેત્રે મોટી ક્રાંતિ: 70 GW ના માસ્ટર પ્લાનથી બદલાઈ જશે ભારતનું ભવિષ્ય!

અંબાણી-અદાણીની એન્ટ્રીથી પાવર સેક્ટરમાં મોટો ઉલટફેર, જાણો કઈ કંપની કેટલા લાખ કરોડ રોકશે

ભારતમાં પરમાણુ ઊર્જા (Nuclear Power) ના ક્ષેત્રમાં એક નવો યુગ શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. અત્યાર સુધી દેશમાં અણુ ઊર્જાનું ક્ષેત્ર માત્ર સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ હતું, પરંતુ હવે તેમાં દેશના અગ્રણી ખાનગી ઉદ્યોગગૃહ (Corporate Giants) પણ પ્રવેશવા માટે આતુર છે.

હાલમાં સરકારી અને ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા પરમાણુ ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સની યોજનાઓ 70 ગીગાવોટ (GW) ના આંકડાને વટાવી ગઈ છે. આ વિશાળ લક્ષ્યાંકને પહોંચી વળવા માટે અંદાજે ₹10.8 થી ₹14.4 લાખ કરોડ ના જંગી મૂડીરોકાણની જરૂરિયાત ઊભી થશે. ભારતનો અણુ ઊર્જા પ્રોગ્રામ હવે સિંગલ-ઓપરેટર મોડેલમાંથી બહાર નીકળીને વ્યાપક ડેવલપર્સ માટે ખુલ્લો થઈ રહ્યો છે.

71.86 GW નો વિશાળ પ્રોજેક્ટ પાઈપલાઈન

મળતી માહિતી મુજબ, દેશની અગ્રણી સરકારી અને ખાનગી કંપનીઓએ મળીને 71.86 GW ની કુલ ન્યુક્લિયર કેપેસિટી પાઈપલાઈન તૈયાર કરી છે. આમાં NTPC, અદાણી પાવર, રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ, નવીન જિંદાલ ગ્રુપ, લલિતપુર પાવર જનરેશન કંપની, ટાટા પાવર, હિંડાલ્કો ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને ભાજિની (BHAVINI) જેવી અગ્રણી કંપનીઓ સામેલ છે.

જોકે, આ યાદીમાં દર્શાવેલા પ્રોજેક્ટ્સ હાલમાં પ્રારંભિક યોજનાઓ, કરારો (MoU), સાઇટ સ્ટડીઝ અને પ્રપોઝલના સ્તર પર છે. તેથી તેને તાત્કાલિક મંજૂર થયેલા કે બાંધકામ માટે તૈયાર પ્રોજેક્ટ્સ ગણવામાં આવતા નથી. ન્યુક્લિયર પાવર ઉદ્યોગના વર્તમાન માપદંડો મુજબ, દર 1 મેગાવોટ (MW) પરમાણુ ઊર્જાના ઉત્પાદન માટે ₹15 થી ₹20 કરોડનું રોકાણ જરૂરી બને છે.

સરકારી ક્ષેત્રનું નેતૃત્વ: NTPC અને BHAVINI ની મોટી યોજનાઓ

ન્યુક્લિયર પાવર કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCIL) સિવાય સરકારી ક્ષેત્રમાં NTPC સૌથી મોટો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. NTPC એ વર્ષ 2047 સુધીમાં 30 GW પરમાણુ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.

• NTPC નો માસ્ટર પ્લાન: કંપનીએ નાણાકીય વર્ષ 2037 સુધીમાં અણુ ઊર્જા માટે ₹1.28 લાખ કરોડ ફાળવવાની જાહેરાત કરી છે. NTPC એ દેશભરમાં 30 થી વધુ સંભવિત સ્થળોની ઓળખ કરી છે અને 10 સ્થળો પર અભ્યાસ શરૂ કરી દીધો છે. આ અંતર્ગત તેમનો પ્રથમ એન્કર પ્રોજેક્ટ રાજસ્થાનમાં 2.8 GW નો માહી બાંસવાડા પ્લાન્ટ છે, જેને NPCIL સાથે મળીને ‘અનુશક્તિ વિદ્યુત નિગમ’ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે.

• BHAVINI નો પ્રોજેક્ટ: તામિલનાડુના કલ્પક્કમ ખાતે ભાજિની (BHAVINI) કંપની 500 MW નો પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR) કમિશન કરી રહી છે, જેનો અંદાજિત ખર્ચ ₹8,181 કરોડ છે અને તે માર્ચ 2027 સુધીમાં પૂરો થવાની ધારણા છે. આ ઉપરાંત કલ્પક્કમ ખાતે બીજા બે 500-500 MW ના ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર માટેની પૂર્વ-પ્રોજેક્ટ કામગીરી પણ ચાલી રહી છે.

ખાનગી ક્ષેત્રના દિગ્ગજોનું મોટું રોકાણ

ભારતના અગ્રણી ખાનગી કોર્પોરેટ ગૃહો પણ પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રે મોટું રોકાણ કરવા આગળ આવ્યા છે:

• અદાણી પાવર (Adani Power): કંપનીએ વર્ષ 2035 સુધીમાં 10 GW નો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે અને મધ્યપ્રદેશના બીના અને નાઇગરી ખાતે સાઇટ મૂલ્યાંકન કરી રહી છે. અદાણી પાવરે મહારાષ્ટ્રમાં શરૂઆતી 6 GW ના પ્રોજેક્ટ માટે ₹1.5 લાખ કરોડ નું રોકાણ કરવાની યોજના બનાવી છે, જેનો આખરી નિર્ણય રેગ્યુલેટરી મંજૂરીઓ પર નિર્ભર રહેશે.

• રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (RIL): મુકેશ અંબાણીની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝે મહારાષ્ટ્રના ન્યુક્લિયર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રોગ્રામ હેઠળ 7.2 GW ના પ્લાન્ટ માટે ₹2 લાખ કરોડ રોકવાની દરખાસ્ત કરી છે.

• લલિતપુર પાવર જનરેશન (બજાજ ગ્રુપ): બજાજ ગ્રુપની આ કંપનીએ પણ મહારાષ્ટ્રમાં 5 GW ક્ષમતા માટે ₹2 લાખ કરોડ નું આયોજન રજૂ કર્યું છે.

• નવીન જિંદાલ ગ્રુપ (Naveen Jindal Group): જિંદાલ ગ્રુપ વિવિધ રાજ્યોમાં 18 GW ક્ષમતા વિકસાવવાની યોજના ધરાવે છે, જેમાં અંદાજે ₹2 લાખ કરોડ નું રોકાણ થશે. તેમની ન્યુક્લિયર સબસિડિયરી કંપની 9 થી વધુ રાજ્યોમાં યોગ્ય સ્થળો તેમજ NPCIL, EDF અને વેસ્ટિંગહાઉસની ટેકનોલોજીનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે.

• હિંડાલ્કો (Hindalco): હિંડાલ્કોએ પોતાના કેપ્ટિવ ઔદ્યોગિક વપરાશ માટે 220 MW ના ‘ભારત સ્મોલ રિએક્ટર’ (BSR) સ્થાપવા માટે NPCIL ને પ્રપોઝલ સબમિટ કરી છે.

સરકારનો રોડમેપ અને ભવિષ્યની સ્થિતિ

હાલમાં ભારત પાસે 8.78 GW ક્ષમતાના પરમાણુ ઊર્જા પ્લાન્ટ કાર્યરત છે. સરકારના અધિકૃત રોડમેપ મુજબ, આ ક્ષમતા વધીને વર્ષ 2031-32 સુધીમાં 22 GW સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક છે.

ત્યારબાદ વર્ષ 2032 પછી NPCIL દ્વારા વધુ 32 GW ઉમેરવામાં આવશે, જેનાથી વર્ષ 2047 સુધીમાં NPCIL નો પોતાનો પ્રોગ્રામ 54 GW પર પહોંચશે. ભારતે વર્ષ 2047 સુધીમાં દેશમાં કુલ 100 GW પરમાણુ ઊર્જા ઉત્પાદનનો સર્વગ્રાહી લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.

જોકે, નિષ્ણાતોના મતે ખાનગી અને સરકારી કંપનીઓ દ્વારા કાગળ પર રજૂ કરાયેલી કુલ ક્ષમતા (71.86 GW) એ સરકારના બિન-NPCIL લક્ષ્યાંક (46 GW) કરતાં વધુ દેખાઈ રહી છે. પરંતુ આ તમામ આંકડાઓને સીધા રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકમાં ઉમેરી શકાય નહીં, કારણ કે તેમાંના ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ જોઈન્ટ વેન્ચર (JV) માં છે અને તેમની આખરી મંજૂરી, ટેકનોલોજી અને નાણાકીય વ્યવસ્થા પર ઘણો આધાર રહેલો છે.