હવે પર્યાવરણ પ્રેમ નહિ પણ ઊર્જા સુરક્ષા બની ક્લીન એનર્જીની તેજીનું અસલી કારણ, વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં મોટો બદલાવ

 કેમ દુનિયાના અમીર અને ગરીબ દેશો સોલાર પાવર તરફ ઝડપથી વળ્યા?

વૈશ્વિક સ્તરે પર્યાવરણીય ચિંતાઓ અને આબોહવા પરિવર્તન (ક્લાઈમેટ ચેન્જ) ના લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવા માટે લાંબા સમયથી ગ્રીન એનર્જીની વકીલાત કરવામાં આવી રહી છે. પરંતુ વર્તમાન સમયની કટોકટીએ આખી દુનિયાની વિચારસરણી બદલી નાખી છે. આજે વિશ્વભરમાં સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ જે અભૂતપૂર્વ તેજી જોવા મળી રહી છે, તેની પાછળ માત્ર પર્યાવરણ બચાવવાનો મોહ નથી, પરંતુ પ્રત્યેક દેશ માટે પોતાની ‘ઊર્જા સુરક્ષા’ (એનર્જી સિક્યોરિટી) સૌથી મહત્વનો મુદ્દો બની ગઈ છે.

ભૂરાજકીય તણાવ અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ વચ્ચે તેલ અને ગેસના બજારોમાં આવેલી પ્રચંડ ઉથલપાથલે સાબિત કરી દીધું છે કે પરંપરાગત ઈંધણ પર નિર્ભર રહેવું હવે કોઈપણ અર્થતંત્ર માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

મહિનાઓ સુધી લગભગ સંપૂર્ણ બંધ રહ્યા પછી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પરથી જહાજોની અવરજવર ફરી શરૂ થઈ ગઈ છે, પરંતુ આ વર્ષે ઊર્જા સંકટના કારણે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને જે આંચકો લાગ્યો છે તેમાંથી બહાર આવતા ઘણો સમય લાગશે. તેલ અને ગેસના પુરવઠામાં અવરોધ ઊભો થવાના કારણે સર્જાયેલી અસ્થિરતાએ સ્વચ્છ ઊર્જા અપનાવવાની પ્રક્રિયાને એટલી હદે ઝડપી બનાવી દીધી છે કે તે વૈશ્વિક ઊર્જા લેન્ડસ્કેપ તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વહેંચણીની વ્યાખ્યાને કાયમી ધોરણે બદલી નાખશે.

યુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમિમાં બદલાતી જરૂરિયાતો

ઈરાન અને પશ્ચિમ એશિયામાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઇઝરાયેલના તણાવપૂર્ણ સંબંધો અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ વચ્ચે, સમગ્ર વિશ્વમાં સૌર ઊર્જા, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને વિશાળ બેટરી સંચાલિત ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલીઓની માંગ અણધારી રીતે આસમાને પહોંચી છે. ભૂતકાળમાં જ્યારે પણ ઊર્જાની અસલામતી ઊભી થતી, ત્યારે દેશો ચોવીસ કલાક ચાલતા પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઇંધણ (કોલસો, ડીઝલ) તરફ પાછા ફરતા હતા. પરંતુ છેલ્લા ચાર વર્ષમાં દુનિયાએ ત્રણ મોટા ઊર્જા સંકટ જોયા છે, જેના કારણે વૈશ્વિક નેતાઓ હવે પોતાની વ્યુહરચના બદલવા માટે મજબૂર થયા છે. આ વર્ષે નવીનીકરણીય ઊર્જાના માળખાકીય સુવિધાઓ પાછળની આંધળી દોટ એ ભૂરાજનીતિમાં એક ઐતિહાસિક ટિપિંગ પોઇન્ટ છે.

પ્રતિષ્ઠિત ટાઇમ મેગેઝિને પણ પોતાના અહેવાલમાં નોંધ્યું છે કે, હાલમાં સ્વચ્છ ઊર્જામાં રસ ઇતિહાસના કોઈપણ સમયગાળા કરતાં વધુ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ક્લીન એનર્જી માટેનું મુખ્ય આકર્ષણ હવે માત્ર પર્યાવરણીય નૈતિકતા કે ટકાઉપણું નથી રહ્યું. આબોહવા પરિવર્તનના લક્ષ્યો ઘણીવાર રાજકીય વહીવટ બદલાતાની સાથે જ બદલાઈ જતા હોય છે. તેના બદલે, સ્વચ્છ ઊર્જા હવે સીધી રીતે ‘ઊર્જા સ્વતંત્રતા’ અને રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વનું પ્રતીક બની ગઈ છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સંરક્ષણવાદ અને રાષ્ટ્રવાદનો નવો યુગ શરૂ થયો હોય, ત્યારે કોઈપણ દેશ પોતાની વીજળી અને ઉર્જા માટે અન્ય વિદેશી શક્તિ પર નિર્ભર રહેવા માંગતો નથી.

વિરોધીઓ માટે હથિયાર બનાવવું અશક્ય

આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોના મતે, પવન અને સૌર ઊર્જાને કોઈ વિદેશી તાકાત દ્વારા સરહદો પર રોકી શકાતી નથી કે તેના પર આર્થિક પ્રતિબંધો લગાવી શકાતા નથી. ઘરેલું સ્તરે ઉત્પાદિત થતો પ્રત્યેક ટેરાવોટ-કલાક ક્લીન પાવર એ એક એવી સંપત્તિ છે જેને કોઈ વિરોધી દેશ યુદ્ધના હથિયાર તરીકે વાપરી શકતો નથી. અશ્મિભૂત ઇંધણ ભૌગોલિક રીતે ચોક્કસ દેશો અને ખાડીના પ્રદેશો પૂરતું મર્યાદિત છે, જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ અને પવન પૃથ્વી પર સર્વત્ર ઉપલબ્ધ છે.

જેમ જેમ સૌર ટેકનોલોજી સસ્તી થતી જાય છે, તેમ તેમ આર્થિક રીતે નબળા દેશો માટે પણ તે સુલભ બની રહી છે. આ જ કારણે ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ (વિકાસશીલ અને ગરીબ રાષ્ટ્રો) માં આ ક્ષેત્રે સૌથી મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. અરે, ઘણા ગરીબ રાષ્ટ્રો નવી સૌર ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં અમેરિકા જેવા વિકસિત દેશોથી પણ આગળ નીકળી ગયા છે.

અમેરિકાની વાત કરીએ તો, ત્યાં પણ રાજકીય સ્તરે ગમે તેવા મતભેદો હોવા છતાં, સોલાર પાવરનો ગ્રોથ અટક્યો નથી કારણ કે હવે આ ટેકનોલોજીના આર્થિક ફાયદા ખૂબ વધારે છે. ટૂંકમાં, રિન્યુએબલ એનર્જી એટલી સસ્તી અને વ્યવહારુ બની ગઈ છે કે તે નિષ્ફળ થઈ શકે તેમ જ નથી. ફોર્બ્સે પણ સ્વીકાર્યું છે કે હવે આ લડાઈ માત્ર ઉત્સર્જન ઘટાડવાની નથી, પરંતુ ભાવોની સ્થિરતા અને આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતા મેળવવાની છે. આપણે હવે સ્વચ્છ ઊર્જાના ત્રીજા અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ યુગમાં છીએ—જ્યાં સર્વોપરી લક્ષ્ય માત્ર ને માત્ર ‘ઊર્જા સુરક્ષા’ છે