દર મહિને રૂ. 6.40 લાખનું નુકસાન! છતાં MERC એ સ્ટીલ કંપનીની કેપ્ટિવ સોલાર પાવર પિટિશન કેમ ફગાવી?
શું કેપ્ટિવ સોલાર પ્લાન્ટ ધરાવતી અથવા તેમાંથી વીજળી મેળવતી કોઈ પણ ઔદ્યોગિક કંપની વીજ વિતરણ કંપની (Discom) પાસે એવી માંગણી કરી શકે કે થર્ડ-પાર્ટી રિન્યૂએબલ એનર્જી જનરેટર્સ પાસેથી ખરીદવામાં આવેલી વીજળી પહેલાં તેની પોતાની કેપ્ટિવ વીજળીનું એડજસ્ટમેન્ટ કરવામાં આવે? મહારાષ્ટ્ર ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (MERC) અનુસાર આનો જવાબ છે: ના, એવું ન થઈ શકે.
રાજ્યના આ વીજ નિયામકે સન્યાયો સ્પેશિયલ સ્ટીલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (SSMIPL) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી પિટિશનને ફગાવી દીધી છે. કમિશને ચુકાદો આપ્યો છે કે મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ ઇલેક્ટ્રિસિટી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કંપની લિમિટેડ (MSEDCL) દ્વારા ઉર્જા ક્રેડિટના એડજસ્ટમેન્ટ માટે અપનાવવામાં આવેલી પદ્ધતિ સંપૂર્ણપણે ઓપન-એક્સેસ નિયમો અનુસાર જ છે. આ ચુકાદો મહારાષ્ટ્રના એવા તમામ ઔદ્યોગિક ગ્રાહકો પર સીધી અસર કરશે જેઓ ઓપન-એક્સેસ હેઠળ પોતાની કેપ્ટિવ ઉર્જાની સાથે થર્ડ-પાર્ટી રિન્યૂએબલ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી પણ વીજળી મેળવે છે.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિવાદનું મુખ્ય કારણ
આ સમગ્ર વિવાદના મૂળમાં ‘MERC ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ઓપન એક્સેસ ફર્સ્ટ એમેન્ડમેન્ટ રેગ્યુલેશન્સ, 2019’ નું નિયમ 14.10 (Regulation 14.10) રહેલું છે. આ નિયમ દર્શાવે છે કે જ્યારે કોઈ ઓપન-એક્સેસ ગ્રાહક વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી વીજળી મેળવે છે, ત્યારે વીજ બિલિંગ દરમિયાન તે ઉર્જા ક્રેડિટ્સને કયા ક્રમમાં એડજસ્ટ કરવામાં આવશે.
વર્તમાન નિયમનકારી માળખા હેઠળ, વીજ એડજસ્ટમેન્ટમાં સૌથી પહેલી પ્રાથમિકતા “રિન્યૂએબલ એનર્જી જનરેટર્સ” ને આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ અનુક્રમે “કેપ્ટિવ જનરેટિંગ પ્લાન્ટ્સ”, બેન્ક કરેલી ઉર્જા અને અન્ય સ્ત્રોતોનો નંબર આવે છે. નિયમમાં એવું પણ સ્પષ્ટ છે કે જો એક જ કેટેગરીમાં એક કરતાં વધુ સ્ત્રોતો હોય, તો તેમાં પ્રો-રાટા (પ્રમાણસર) એડજસ્ટમેન્ટ કરવામાં આવશે.
જોકે, સન્યાયો સ્ટીલની માંગ એવી હતી કે તેમની પોતાની કેપ્ટિવ રિન્યૂએબલ સોર્સમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળીને થર્ડ-પાર્ટી (નોન-કેપ્ટિવ) રિન્યૂએબલ જનરેટર્સ કરતાં પહેલાં એડજસ્ટ કરવાની પ્રાથમિકતા મળવી જોઈએ.
અરજદાર કંપનીની દલીલો અને આર્થિક નુકસાનનો દાવો
સન્યાયો સ્ટીલે કમિશન સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે MSEDCL ની વર્તમાન એડજસ્ટમેન્ટ પદ્ધતિને કારણે થર્ડ-પાર્ટી રિન્યૂએબલ એનર્જીનું એડજસ્ટમેન્ટ પહેલાં થઈ જાય છે. પરિણામે, કંપનીની પોતાની કેપ્ટિવ સોલાર વીજળી વ વપરાયેલી રહી જાય છે અને તેને ‘બેન્કિંગ મિકેનિઝમ’ (Banking Mechanism) માં ધકેલી દેવામાં આવે છે.
કંપનીએ દલીલ કરી હતી કે આ પ્રક્રિયાને કારણે તેમને બેન્ક થયેલી વીજળી ગુમાવવાનો વારો આવે છે અને ભારે આર્થિક નુકસાન વેઠવું પડે છે. કંપનીના આંકડા મુજબ, તેમને દર મહિને આશરે ₹ 6.40 લાખનું સીધું નાણાકીય નુકસાન થઈ રહ્યું હતું.
આ દલીલો સાંભળ્યા પછી MERC એ સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કંપનીને કોઈ વ્યવસાયિક કે આર્થિક નુકસાન થઈ રહ્યું હોય, તો પણ માત્ર તે કારણસર એવું સાબિત નથી થતું કે MSEDCL એ કોઈ ગેરકાયદેસર કામગીરી કરી છે.
MERC એ કેપ્ટિવ પ્રાથમિકતાનો દાવો કેમ ફગાવી દીધો?
MERC નો આ નિર્ણય મુખ્યત્વે નિયમ 14.10 ની ભાષા અને માળખા પર આધારિત છે. કમિશને નોંધ્યું કે નિયમમાં પ્રાથમિકતાના ક્રમ દર્શાવતી વખતે “રિન્યૂએબલ એનર્જી જનરેટર્સ” અને “કેપ્ટિવ જનરેટિંગ પ્લાન્ટ” ને બે સંપૂર્ણપણે અલગ કેટેગરી તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.
જો કેપ્ટિવ રિન્યૂએબલ એનર્જીને સામાન્ય રિન્યૂએબલ એનર્જી જનરેટર્સ જેટલી જ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે, તો નિયમમાં દર્શાવેલી આ બે અલગ-અલગ શ્રેણીઓ વચ્ચેનો તફાવત જ નાબૂદ થઈ જાય.
નિયમનકારે 2019 ના સુધારા પાછળની પ્રક્રિયાનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે તે સમયે વિવિધ હિસ્સેદારોએ કેપ્ટિવ રિન્યૂએબલ એનર્જીને અલગ અથવા ઊંચી પ્રાથમિકતા આપવાના પ્રસ્તાવ મૂક્યા જ હતા, પરંતુ કમિશને તે પ્રસ્તાવનો સ્વીકાર કર્યો નહોતો. જ્યારે કોઈ બાબત નિયમોમાં શામેલ જ કરવામાં ન આવી હોય, ત્યારે માત્ર પિટિશનના આધારે ચુકાદો આપીને નિયમોમાં ફેરફાર કરી શકાય નહીં.
આ ઉપરાંત, પ્રો-રાટા (પ્રમાણસર) એડજસ્ટમેન્ટનો નિયમ માત્ર એક જ કેટેગરીના બહુવિધ સ્ત્રોતો માટે લાગુ પડે છે. તેને રિન્યૂએબલ જનરેટર્સ અને કેપ્ટિવ પ્લાન્ટ્સને એક કરીને વાપરી શકાય નહીં.
કેપ્ટિવ સ્ટેટસ અને બેન્કિંગ એનર્જી અંગે સ્પષ્ટતા
સન્યાયો સ્ટીલે પોતાની અરજીમાં એવો પણ તર્ક આપ્યો હતો કે જો તેમની કેપ્ટિવ વીજળી પહેલાં એડજસ્ટ ન થાય, તો કાયદા મુજબ કેપ્ટિવ સ્ટેટસ જાળવી રાખવા માટે જરૂરી 51% વપરાશની શરત પૂરી કરવામાં મુશ્કેલી પડે તેમ છે.
MERC એ આ દલીલને પણ સ્પષ્ટપણે ફગાવી દીધી હતી. કમિશને જણાવ્યું કે કેપ્ટિવ સ્ટેટસ જાળવી રાખવું અને 51% ની વપરાશની શરત પૂરી કરવી એ સંપૂર્ણપણે કેપ્ટિવ ગ્રાહકની પોતાની જવાબદારી છે. તેમણે પોતાના વીજ વપરાશ અને સોડ્યુલિંગના નિર્ણયો એ રીતે લેવા જોઈએ જેથી નિયમોનું પાલન થઈ શકે. આ કારણ આગળ ધરીને કાયદાકીય એડજસ્ટમેન્ટ સિક્વન્સ બદલી શકાય નહીં.
બીજી તરફ, બેન્ક થયેલી વીજળી રદ થવા (Lapse) ના મુદ્દે કમિશને કહ્યું કે ઓપન-એક્સેસ નિયમો મુજબ બેન્કિંગ એનર્જીનું સ્લોટ-વાઇઝ એકાઉન્ટિંગ થાય છે અને જે-તે મહિનામાં ન વપરાયેલી વીજળી આપોઆપ રદ થઈ જાય છે. આ નિયમ બધા માટે સમાન છે. MSEDCL એ કંપનીને વીજળી વાપરતા રોકી હોય તેવા કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. તેથી આ નુકસાન માટે કંપની પોતે જવાબદાર છે, MSEDCL નહીં. આથી રિફંડ કે વળતરની કોઈ માંગણી ગ્રાહ્ય રાખી શકાય નહીં.
આ આદેશનું આર્થિક અને નીતિ વિષયક મહત્વ
MERC નો આ ચુકાદો મહારાષ્ટ્રના ઓપન-એક્સેસ માળખા હેઠળ સામાન્ય રિન્યૂએબલ જનરેટર અને કેપ્ટિવ પ્લાન્ટ વચ્ચેના તફાવતને વધુ સ્પષ્ટ અને મજબૂત બનાવે છે.
હાલમાં દેશમાં મોટી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પોતાના વીજ ખર્ચ ઘટાડવા અને ગ્રીન એનર્જી ગોલ પૂરા કરવા માટે પોતાના સોલાર પ્લાન્ટસ સ્થાપવાની સાથે થર્ડ-પાર્ટી પાસેથી પણ વીજળી ખરીદી રહી છે. આવા ગ્રાહકો માટે હવે વીજ બિલિંગનું આયોજન કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવું પડશે કે તેમની કેપ્ટિવ વીજળી બીજા ક્રમે જ એડજસ્ટ થશે.
આ નિર્ણય એ વાતની પણ ખાતરી આપે છે કે માત્ર કોઈ આર્થિક ગણતરીઓ કે નુકસાનના આધારે મંજૂર થયેલા નિયમો અને બિલિંગ પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરી શકાતો નથી.
