ભારતનું સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ: આર્થિક વૃદ્ધિ, ઉર્જા સુરક્ષા અને હરિયાળા ભવિષ્યનો એક નવો યુગ
વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં ભારતની આબોહવા પરત્વેની પ્રતિબદ્ધતાઓ અને પર્યાવરણીય નીતિઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અભૂતપૂર્વ વિશ્વસનીયતા મેળવી રહી છે. તેનું મુખ્ય કારણ માત્ર પોલા વાયદાઓ નથી, પરંતુ જમીન પર દેખાતી અને માપી શકાય તેવી નક્કર પ્રગતિ છે. છેલ્લા ૧૨ વર્ષો દરમિયાન ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્રે એક અકલ્પનીય અને દૂરગામી પરિવર્તનનો સાક્ષી બન્યું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વિઝનરી નેતૃત્વ હેઠળ ભારતે પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની પોતાની અતિશય નિર્ભરતા ઘટાડીને સ્વચ્છ ઉર્જા અને ટકાઉ વિકાસ ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરે આગવું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. જેને ભૂતકાળમાં એક માત્ર મહત્વાકાંક્ષી આકાંક્ષા ગણવામાં આવતી હતી, તે આજે દેશના અર્થતંત્રને નવો આકાર આપવા, રાષ્ટ્રીય ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા, પર્યાવરણનું જતન કરવા અને કરોડો નાગરિકો માટે નવી આજીવિકા ઉભી કરવા માટે એક દેશવ્યાપી ચળવળ બની ગઈ છે. ભારતે સમગ્ર વિશ્વ સામે સિદ્ધ કરી બતાવ્યું છે કે આર્થિક સમૃદ્ધિ અને પર્યાવરણીય જવાબદારી એકસાથે ખૂબ જ સરળતાથી આગળ વધી શકે છે.
આજે ભારતની નવીનીકરણીય ઉર્જા (Renewable Energy) ની સ્થાપિત ક્ષમતા ૨૦૦ ગીગાવોટ (GW) ના સીમાચિહ્નરૂપ ઐતિહાસિક આંકડાને સફળતાપૂર્વક વટાવી ગઈ છે. આ સિદ્ધિ પાછળ મુખ્યત્વે સૌર ઉર્જા અને પવન ઉર્જાનો વ્યાપક વિસ્તાર જવાબદાર છે. હાલમાં દેશની એકંદર કુલ સ્થાપિત વીજળી ઉત્પાદન ક્ષમતામાં નવીનીકરણીય ઉર્જાનો હિસ્સો લગભગ ૪૫ ટકા જેટલો થઈ ગયો છે, જે ભારતને વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા અને આકર્ષક ક્લીન એનર્જી બજારોની હરોળમાં મોખરે મૂકે છે. આ અસાધારણ સફળતા પાછળ કેન્દ્ર સરકારના પારદર્શક નીતિગત સુધારા, ટેન્ડરિંગ અને હરાજીની તંદુરસ્ત પ્રક્રિયા, રોકાણકારો માટે સાનુકૂળ નિયમો અને સ્થિર શાસન માળખું જવાબદાર છે, જેણે સ્થાનિક તેમજ વિદેશી રોકાણકારોમાં મોટો વિશ્વાસ ઊભો કર્યો છે. સાથે જ, દેશની વધતી જતી મૂળભૂત વીજ માંગ (Base Load) ને પહોંચી વળવા માટે થર્મલ અને પરમાણુ ઉર્જા પણ પોતાની નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
સૌર ક્રાંતિ અને જનસામાન્યના જીવનમાં પરિવર્તન
ભારતના આ ઉર્જા સંક્રમણનું સૌથી તેજસ્વી પાસું દેશમાં આવેલી સૌર ક્રાંતિ છે. ‘પીએમ સૂર્ય ઘર: મુફ્ત બિજલી યોજના’ અને ‘પીએમ કિસાન ઉર્જા સુરક્ષા અને ઉત્થાન મહાભિયાન’ (પીએમ-કુસુમ) જેવા મહત્વાકાંક્ષી સરકારી કાર્યક્રમો આજે ગ્રામીણ અને શહેરી ભારતના લાખો પરિવારના જીવનમાં સકારાત્મક બદલાવ લાવી રહ્યા છે. એક સમયે જે ભારતીય ખેડૂત અસંગત વીજ પુરવઠા અને ડીઝલ પંપના સતત વધતા આર્થિક બોજ હેઠળ દબાયેલો હતો, તે આજે સોલાર પંપના માધ્યમથી માત્ર આત્મનિર્ભર બન્યો નથી પરંતુ ઉર્જા ઉત્પાદક બનીને વધારાની વીજળી બોર્ડને વેચી પણ રહ્યો છે. બીજી તરફ, શહેરી વિસ્તારોમાં મકાનોની છત પર સોલાર પેનલ (Rooftop Solar) લગાવવાથી સામાન્ય પરિવારોને વીજ બિલમાં મોટો આર્થિક ફાયદો થઈ રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, દેશમાં મોટા પાયાના સોલાર પાર્ક, જળાશયો પર તરતા ફ્લોટિંગ સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ, દરિયાકાંઠાના ઓફશોર વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ અને હાઇબ્રિડ આરઇ સિસ્ટમ્સનો અભૂતપૂર્વ ઝડપે વિકાસ થઈ રહ્યો છે.
આત્મનિર્ભર ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન
‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ ના સ્વપ્નને સાકાર કરવા માટે ભારતે માત્ર ઉર્જા વપરાશ પર જ નહીં પરંતુ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે પણ સ્વાવલંબન પ્રાપ્ત કર્યું છે. દેશમાં સૌર મોડ્યુલ્સ, ફોટોવોલ્ટેઇક સેલ્સ, ઇન્વર્ટર, વિન્ડ ટર્બાઇન અને અદ્યતન બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ માટે એક વિશાળ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ તૈયાર કરવામાં આવી છે. સરકારની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ અને ઉદ્યોગ-સાનુકૂળ નીતિઓએ આયાત પરની નિર્ભરતા નગણ્ય બનાવીને સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાને મોટો વેગ આપ્યો છે. આ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના કારણે દેશના યુવા એન્જિનિયરો, ટેકનિશિયનો, સંશોધકો, નાના સાહસિકો અને કુશળ કામદારો માટે લાખો નવી પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગારીની તકો નિર્માણ પામી છે.
ભારતની આ ક્લીન એનર્જી યાત્રાનું આગામી મોટું પ્રકરણ ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’ માં લખાઈ રહ્યું છે. ‘રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન’ નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતને ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન, વપરાશ અને વૈશ્વિક નિકાસનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર બનાવવાનો છે. આ મિશન સ્ટીલ, રાસાયણિક ખાતરો, ઓઇલ રિફાઇનરીઓ, મરીન શિપિંગ અને ભારે પરિવહન જેવા કઠિન ડીકાર્બોનાઇઝિંગ ક્ષેત્રોનું સંપૂર્ણ રૂપાંતરણ કરવાની અદ્ભુત ક્ષમતા ધરાવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે પણ વડાપ્રધાન મોદીના નેતૃત્વમાં સ્થાપિત ‘ઇન્ટરનેશનલ સોલાર એલાયન્સ’ (ISA) દ્વારા ભારતે સાબિત કર્યું છે કે આબોહવા સુરક્ષાનું નેતૃત્વ માત્ર સમૃદ્ધ અને વિકસિત દેશો પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો પણ સમગ્ર વિશ્વને સસ્તા, ટકાઉ અને વ્યાપક ઉકેલો પૂરા પાડી શકે છે
