અરુણાચલ પ્રદેશમાં ગ્રીન એનર્જીની નવી ક્રાંતિ: નદીના વહેણમાંથી બનશે વીજળી, ભારત-નોર્વેની ભાગીદારીથી એક મહત્વપૂર્ણ ડગલું
ભારત જ્યારે ટકાઉ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ઉર્જા સ્ત્રોતોની શોધમાં આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્ય અરુણાચલ પ્રદેશમાં એક એવી ઘટના બની છે જે ભવિષ્યમાં સમગ્ર દેશ માટે ઉર્જાના નવા દ્વાર ખોલી શકે છે. ભારતના પ્રથમ ‘રિવર કાઈનેટિક એનર્જી ડેમોન્સ્ટ્રેશન પ્લાન્ટ’ (River Kinetic Energy Demonstration Plant) ની સ્થાપના માટે અરુણાચલ પ્રદેશ સરકારે નોર્વેની કંપની ‘ટાઈડલ સેલ એએસ’ (Tidal Sail AS) સાથે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરવા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે આધુનિક ટેકનોલોજી અને કુદરતી સંસાધનોના સમન્વયનું એક શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બનવા જઈ રહ્યો છે.
પ્રોજેક્ટનું મુખ્ય વિઝન: ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વગર વીજળી
સામાન્ય રીતે, જ્યારે આપણે હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ વિશે વિચારીએ છીએ, ત્યારે મોટા ડેમ, નદીના વળાંકો અને મોટા પાયે સિવિલ કામગીરીની છબી મનમાં આવે છે. પરંતુ આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં નદીના વહેણ (Currents) માંથી સીધી રીતે વીજળી પેદા કરવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ મોટા ડેમ કે નદીની કુદરતી પ્રક્રિયામાં મોટો ફેરફાર કરવાની જરૂર પડતી નથી. તે પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ અત્યંત ટકાઉ અને આર્થિક રીતે પણ પરવડે તેવી છે.
આ 500 kW ના ક્ષમતાવાળા પ્રોજેક્ટનું મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નદીની ગતિશીલ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો છે, જે ખાસ કરીને હિમાલયની પહાડી નદીઓ માટે ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત-નોર્વે ગ્રીન પાર્ટનરશિપનો એક ભાગ
આ પ્રોજેક્ટ ‘ઈન્ડિયા-નોર્વે ગ્રીન પાર્ટનરશિપ’ હેઠળ અમલમાં આવી રહ્યો છે. તેમાં અરુણાચલ પ્રદેશના સેન્ટર ફોર અર્થ સાયન્સ એન્ડ હિમાલ7યન સ્ટડીઝ (CES&HS) અને નોર્વેની કંપની ટાઈડલ સેલ એએસ વચ્ચેના સહયોગથી કામગીરી કરવામાં આવશે. ભારત સરકારના ન્યુ એન્ડ રિન્યુએબલ એનર્જી મંત્રાલય (MNRE) અને ઈનોવેશન નોર્વે દ્વારા તેને પૂરતું પ્રોત્સાહન અને ટેકો આપવામાં આવ્યો છે.
આ કરાર અંગે ટિપ્પણી કરતા અરુણાચલ પ્રદેશના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રી દાસાંગલુ પુલે જણાવ્યું હતું કે, આ પ્રોજેક્ટ રાજ્ય માટે ગ્રીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશનમાં એક સીમાચિહ્ન સમાન છે. અરુણાચલ પ્રદેશ પાસે વિશાળ નદી તંત્ર છે, અને આ ભાગીદારી દર્શાવે છે કે આપણે પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખીને કુદરતી સંસાધનોનો જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકીએ છીએ.
ઉર્જા સુરક્ષા અને અંતરિયાળ વિસ્તારો માટે આશાનું કિરણ
અરુણાચલ પ્રદેશના પહાડી અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં વીજળી પહોંચાડવી હંમેશા એક મોટો પડકાર રહ્યો છે. ટ્રેડિશનલ પાવર લાઈનો બિછાવવી અહીં આર્થિક રીતે ખર્ચાળ અને ભૌગોલિક રીતે મુશ્કેલ છે. આ કાઈનેટિક એનર્જી પ્રોજેક્ટનું વિકેન્દ્રીકરણ (Decentralization) કરી શકાય તેમ હોવાથી, તે અંતરિયાળ ગામડાઓ માટે વીજળીનો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ બની શકે છે.
CES&HS ના ડાયરેક્ટર તાના ટાગેના જણાવ્યા અનુસાર, આ ટેકનોલોજી સફળ થશે તો રાજ્ય તેના અશ્મિભૂત ઈંધણ (Fossil Fuels) પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકશે. આનાથી કાર્બન ઉત્સર્જનમાં પણ ઘટાડો થશે અને નદીના ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર વીજળી મેળવી શકાશે.
નોર્વેનો અનુભવ અને ટેકનિકલ કુશળતા
નોર્વે માટે અરુણાચલ પ્રદેશની નદીઓ આ ટેકનોલોજીના પ્રદર્શન માટે આદર્શ સ્થળ છે. ભારતમાં નોર્વેના રાજદૂત મેય-એલિન સ્ટેનરે આ પ્રસંગે જણાવ્યું હતું કે, આ પ્રોજેક્ટ નોર્વે અને અરુણાચલ પ્રદેશ વચ્ચેના વધતા સહયોગનું પરિણામ છે. ભૂતકાળમાં પણ નોર્વે અને અરુણાચલ પ્રદેશ વચ્ચે જિયોથર્મલ એનર્જી (ભૂગર્ભ ઉર્જા) અને સસ્ટેનેબલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા ક્ષેત્રોમાં કામગીરી થઈ રહી છે. નોર્વેની આધુનિક ટેકનોલોજી અને અરુણાચલના પ્રાકૃતિક વૈભવનો સમન્વય ભવિષ્યમાં ઉર્જાના ક્ષેત્રમાં નવા આયામો સર કરશે.
પર્યાવરણ સુરક્ષા અને ટકાઉ વિકાસ
આ પ્રોજેક્ટનું સૌથી મહત્વનું પાસું તેની ‘પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતા’ છે. હિમાલયની નદીઓમાં જૈવવિવિધતા ખૂબ જ સમૃદ્ધ છે. મોટા પ્રોજેક્ટ્સ ઘણીવાર નદીઓના પ્રવાહને બદલી નાખે છે જે માછલીઓ અને જળચર જીવો માટે નુકસાનકારક હોય છે. આ નવી ટેકનોલોજી નદીના વહેણને કોઈ અવરોધ નથી કરતી, એટલે કે પર્યાવરણને ન્યૂનતમ નુકસાન કરીને મહત્તમ લાભ મેળવી શકાય છે.
ભવિષ્યના ઉજ્જવળ આયોજન તરફ એક ડગલું
આ પ્રોજેક્ટ સફળ થશે તો અરુણાચલ પ્રદેશ માત્ર વીજળી ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર જ નહીં બને, પરંતુ તે સમગ્ર વિશ્વ માટે રિન્યુએબલ એર્જીના નવા મોડેલ તરીકે ઉભરી આવશે. ભારત-નોર્વેની આ ભાગીદારી જ્ઞાનની વહેંચણી, ટેકનિકલ ટ્રાન્સફર અને સાતત્યપૂર્ણ વિકાસનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તે દિવસ દૂર નથી જ્યારે હિમાલયની કુંવારી નદીઓના વહેણ માત્ર પાણી વહેવડાવશે નહીં, પણ દેશના વિકાસ માટે શુદ્ધ અને અવિરત ઉર્જાનો સ્ત્રોત પણ બનશે.
