ગ્રીડ કનેક્ટિવિટીના અભાવે ભારતમાં સ્વચ્છ ઊર્જાનો મોટો બગાડ: જાણો નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રે ઊભો થયેલો નવો પડકાર
ભારતમાં સ્વચ્છ અને નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) ના ઉત્પાદનમાં છેલ્લા એક દાયકામાં અભૂતપૂર્વ અને આશ્ચર્યજનક પ્રગતિ જોવા મળી છે. આ વર્ષે જુલાઈની એક અત્યંત ગરમ બપોરે, દેશમાં ઉત્પાદિત થતી ગ્રીન એનર્જીએ ભારતની કુલ વીજળીની ટોચની માગના અડધાથી વધુ ભાગને થોડા સમય માટે પૂરો કર્યો હતો. દેશના આંકડાકીય ઈતિહાસમાં આવું બીજી વખત બન્યું છે. જ્યારે સૌર, પવન, જળ અને પરમાણુ ઊર્જા જેવા બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી વીજળીએ પરંપરાગત કોલસા આધારિત ઉત્પાદનને પાછળ છોડી દીધું, ત્યારે તે ભારતના વીજ મિશ્રણમાં ડીકાર્બોનાઇઝેશન તરફની એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિ સાબિત થઈ હતી.
રીન્યુ પાવરના સીઈઓ સુમંત સિંહાના જણાવ્યા અનુસાર, આ સિદ્ધિ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે નવીનીકરણીય ઊર્જા હવે ભારતની પાવર સિસ્ટમમાં સીમાંત સ્ત્રોત નથી રહી, પરંતુ તે મુખ્ય પ્રવાહનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગઈ છે.
પાંચ વર્ષ પહેલાં હાંસલ કર્યો ઐતિહાસિક લક્ષ્યાંક
લાંબા સમયથી ગંદા કોલસા પર નિર્ભર રહેતા દેશ તરીકે જોવામાં આવતા ભારત માટે આ ઝડપી સંક્રમણ અત્યંત નોંધપાત્ર છે. એક દાયકા પહેલાં ભારતની સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતા માત્ર ૪ ગીગાવોટ (GW) ની આસપાસ હતી. જોકે, વર્તમાન સમયમાં તે વધીને ૩૦૦ GW પર પહોંચી ગઈ છે, જે દેશની કુલ ૫૫૨ GW ની સ્થાપિત વીજ ક્ષમતાના આશરે ૫૪ ટકા જેટલી થાય છે. ભારતે આ અદ્ભુત સિદ્ધિ પોતાના નિર્ધારિત લક્ષ્યાંક કરતા પૂરાં પાંચ વર્ષ પહેલાં પ્રાપ્ત કરી લીધી છે.
જોકે, આ ઉજળા ચિત્રની પાછળ એક કડવી વાસ્તવિકતા પણ છુપાયેલી છે. આજે પણ ભારતમાં સરેરાશ ૭૦ ટકા વીજળીનું ઉત્પાદન કોલસા આધારિત પ્લાન્ટ્સ દ્વારા જ થાય છે, કારણ કે કોલસા આધારિત પ્લાન્ટ્સ ઉચ્ચ લોડ ફેક્ટર પર અને સોલાર કે વિન્ડ પાવર કરતા વધુ કલાક સુધી સતત ચાલુ રહી શકે છે.
ઉત્પાદન વધ્યું પણ ગ્રીડ ક્ષમતાના અભાવે વીજળીનો બગાડ
હાલમાં ભારત સામે સૌથી મોટો અને ગંભીર પડકાર ગ્રીડ ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતાનો અભાવ છે. દેશમાં ગ્રીન એનર્જીના ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સ જે ઝડપે તૈયાર થયા છે, તેની સરખામણીએ વીજળીને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવા માટેનું ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખૂબ પાછળ રહી ગયું છે.
ગ્લોબલ એનર્જી થિંક-ટેન્ક ‘એમ્બર’ ના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૨૬ ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં જ ટ્રાન્સમિશનના અવરોધોને કારણે આશરે ૩૦૦ ગીગાવોટ-કલાક (GWh) જેટલી વિશાળ પાયાની નવીનીકરણીય ઊર્જાનો ઘટાડો કે બગાડ થયો હતો. આ બગાડમાંથી બે તૃતીયાંશ ભાગ માત્ર યોગ્ય ટ્રાન્સમિશન લાઈનો ન હોવાને કારણે થયો હતો. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ભારતમાં વિપુલ પ્રમાણમાં સ્વચ્છ વીજળી ઉત્પન્ન થઈ રહી છે પરંતુ નબળી ટ્રાન્સમિશન લાઈનોના કારણે તે ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાને બદલે વેડફાઈ રહી છે. આંતર-રાજ્ય ચાર પ્રોજેક્ટ્સમાંથી એક પ્રોજેક્ટ એક વર્ષથી વધુ સમયના વિલંબનો સામનો કરી રહ્યો છે.
આયોજનની ખામી અને અમલીકરણના મુખ્ય અવરોધો
નવીનીકરણીય ઊર્જાના ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સ ખૂબ ઝડપથી એટલે કે આશરે ૧૮ થી ૨૪ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં સ્થાપિત કરી શકાય છે. તેની સામે ટ્રાન્સમિશન લાઈનો બિછાવવામાં ઘણો વધારે સમય લાગે છે. ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટ્સમાં ‘રાઈટ-ઓફ-વે’ (જમીન પરથી લાઈન પસાર કરવાનો અધિકાર), જમીન સંપાદન, પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ અને વિવિધ સરકારી એજન્સીઓ વચ્ચેના જટિલ સંકલનની જરૂર પડે છે, જે સમગ્ર પ્રક્રિયાને ધીમી પાડી દે છે.
ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એનર્જી ઇકોનોમિક્સ એન્ડ ફાઇનાન્શિયલ એનાલિસિસના વિભૂતિ ગર્ગના મતે, આ સમસ્યા પાછળ ‘નબળું આયોજન’ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. જ્યારે ભારત વાર્ષિક ૧૦ થી ૧૫ ગીગાવોટ વીજળી ઉમેરી રહ્યું હતું, ત્યારે આપણી ગ્રીડ સિસ્ટમ તે નવી ક્ષમતાને શોષી લેવા સક્ષમ હતી. પરંતુ ગયા વર્ષે રેકોર્ડબ્રેક ૫૧ ગીગાવોટ ક્ષમતા ઉમેરાતાં જૂનું માળખું આ બોજ સહન કરવામાં અસમર્થ સાબિત થયું છે.
આ ઉપરાંત, ગુજરાત અને રાજસ્થાન જેવા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના રાજ્યોમાં જ નવીનીકરણીય ઊર્જાના મોટા ભાગના પ્રોજેક્ટ્સ કેન્દ્રિત થયેલા હોવાથી ત્યાંથી વીજળી અન્ય રાજ્યોમાં મોકલવા માટે ગ્રીડ પર અતિશય દબાણ ઊભું થયું છે. જો ભારત આ ટ્રાન્સમિશન અવરોધોને જલ્દી નહીં ઉકેલે, તો ગ્રીન એનર્જીના વિપુલ ઉત્પાદનનો પૂરો લાભ દેશને મળી શકશે નહીં.
