ગ્રીન એનર્જીનું સ્વપ્ન કે આર્થિક જોખમ? ભારતના $55 અબજ રોકાણ પર આબોહવાનું મોટું સંકટ!
ભારત અત્યારે વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ગ્રીન એનર્જી માર્કેટમાંનું એક છે. આપણે જાણીએ છીએ કે ભારત તેના કાર્બન ઉત્સર્જનને ઘટાડવા અને 2035 સુધીમાં બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણમાંથી 60% વીજળી ઉત્પન્ન કરવાના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. પરંતુ, આ સૂર્યપ્રકાશ અને પવનની ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરવાના આપણા મોટા સપના સામે એક કાળો ઓછાયો મંડરાઈ રહ્યો છે – તે છે ‘આબોહવા પરિવર્તન’ (Climate Change).
તાજેતરમાં ઝ્યુરિચ ઇન્સ્યોરન્સ ગ્રુપ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક ગંભીર અભ્યાસે ચેતવણી આપી છે કે, ભારતના ગ્રીન એનર્જી પાઈપલાઈન પ્રોજેક્ટ્સ ભારે જોખમમાં છે. અંદાજે 55 અબજ ડોલરના મૂલ્યના ભૌતિક એસેટ્સ આ દાયકાના અંત સુધીમાં આબોહવા સંબંધિત આફતોને કારણે નુકસાન પામવાની આશંકા છે.
શા માટે આ પ્રોજેક્ટ્સ સુરક્ષિત નથી?
અભ્યાસ મુજબ, ભારતના 10 રાજ્યોમાં નિર્ધારિત 239 ગીગાવોટની સૌર, પવન અને હાઈડ્રોપાવર ક્ષમતામાંથી 90% પ્રોજેક્ટ્સ અત્યંત જોખમી વિસ્તારોમાં છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ વાવાઝોડા, જંગલની આગ અને ભયાનક પૂર જેવી કુદરતી આફતોનો સામનો કરવા માટે તૈયાર નથી.
જ્યારે આપણે સોલર પેનલ કે વિન્ડ ટર્બાઈન લગાવીએ છીએ, ત્યારે આપણે માની લઈએ છીએ કે તે દાયકાઓ સુધી કામ કરશે. પરંતુ, જો કુદરતનું તાંડવ વારંવાર થાય, તો આ માળખાગત સુવિધાઓ ટકી શકશે નહીં. ઝ્યુરિચ રિઝિલિયન્સ સોલ્યુશન્સના માર્ક ફ્લેચર કહે છે તેમ, “આ તમારી બેલેન્સ શીટને સીધી અસર કરે છે.” જો પવનચક્કી તૂટી પડે કે સોલર પેનલની કાર્યક્ષમતા ઘટી જાય, તો માત્ર સમારકામનો ખર્ચ જ નહીં, પણ વીજળીના ઉત્પાદનમાં થતો ઘટાડો વ્યવસાય માટે મોટું આર્થિક નુકસાન સાબિત થાય છે.
સૌર ઉર્જા અને કરાનું જોખમ
ભારતમાં સોલર પ્રોજેક્ટ્સ પર સૌથી વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, જે કુલ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સના 70% છે. જોકે, મોટાભાગના ડેવલપર્સ માત્ર પવનની ગતિને ધ્યાનમાં રાખીને ડિઝાઇન બનાવે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાન જેવા પ્રાઈમ સોલર કોરિડોરમાં ‘કરા’ (Hail) પડવાનું જોખમ એક મોટો પડકાર છે.
કરાના એક નાના પ્રહારથી પણ સોલર પેનલમાં માઈક્રો-ક્રેક્સ પડી શકે છે. આ તિરાડો કદાચ શરૂઆતમાં દેખાતી નથી, પરંતુ તે પેનલની ઉત્પાદન ક્ષમતાને ધીમે ધીમે ખાઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ધૂળના થર જામી જાય છે, જેને સાફ કરવા માટે પાણીની જરૂર પડે છે. પાણીની અછત વચ્ચે પાણીનો ઉપયોગ કરવો કે પછી વીજ ઉત્પાદન ઓછું સ્વીકારવું, તેવો વિકટ નિર્ણય ઓપરેટરોએ લેવો પડે છે.
મૂડી રોકાણ માટે ‘રેઝિલિયન્સ’ હવે શરત બની
ભવિષ્યમાં રોકાણ મેળવવું હવે એટલું સરળ નહીં રહે. અજય હેગડે, જેઓ ઝ્યુરિચ કોટક જનરલ ઇન્સ્યોરન્સ સાથે સંકળાયેલા છે, તેઓ સ્પષ્ટ જણાવે છે કે ‘મૂડી અમર્યાદિત નથી.’ બેંકો અને રોકાણકારો હવે એવા પ્રોજેક્ટ્સમાં પૈસા લગાવવા માંગે છે જે આબોહવાની આફતો સામે લડવા સક્ષમ હોય. જો કોઈ પ્રોજેક્ટમાં આબોહવા જોખમનું વ્યવસ્થાપન નહીં હોય, તો તેને ફંડ મળવું મુશ્કેલ બનશે.
આનો અર્થ એ છે કે, પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સે માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરવા પર જ નહીં, પરંતુ તે માળખાને ‘રેઝિલિયન્ટ’ (સ્થિતિસ્થાપક) બનાવવાની જરૂર છે.
શું ઉપાય છે?
નિરાશાવાદમાં ડૂબી જવાને બદલે, આ અભ્યાસ એક આશાનું કિરણ પણ આપે છે. અહેવાલ સૂચવે છે કે જો આપણે અત્યારે જ આશરે 4.6 અબજ ડોલરનું રોકાણ ‘રેઝિલિયન્સ’ અથવા સુરક્ષાના પગલાં માટે કરીએ, તો આપણે અંદાજિત 27 અબજ ડોલરના સંભવિત નુકસાનને અડધું કરી શકીએ છીએ.
આ પગલાંઓમાં નીચે મુજબની બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે:
1. વધુ મજબૂત માળખાગત ડિઝાઇન:એવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો જે વાવાઝોડા અને ભારે વરસાદને સહન કરી શકે.
2. અદ્યતન મોનિટરિંગ સિસ્ટમ: સેન્સર દ્વારા પેનલની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવી જેથી કોઈ નુકસાન થાય તો તરત જ જાણ થાય.
3. આબોહવા-અનુકૂલનક્ષમ વ્યવસ્થાપન:પાણી વગર પેનલ સાફ કરવાની ટેકનોલોજીનો વિકાસ અને કરાથી બચવા માટે પ્રોટેક્ટિવ કવરિંગ.
ભારતનું ગ્રીન એનર્જી તરફનું પગલું અત્યંત પ્રશંસનીય છે. પરંતુ, માત્ર સંખ્યામાં વધારો કરવો પૂરતો નથી. આપણે જે પ્રોજેક્ટ્સ બનાવી રહ્યા છીએ, તે આવનારા સમયની આબોહવાકીય અનિશ્ચિતતાઓને ઝીલવા સક્ષમ હોવા જોઈએ. જો આપણે આજે આ જોખમને ઓળખીને તેને સુરક્ષિત નહીં કરીએ, તો કાલે ગ્રીન એનર્જીનું સ્વપ્ન આર્થિક બોજમાં ફેરવાઈ જશે.
પરિવર્તનનો અર્થ માત્ર અશ્મિભૂત ઇંધણ છોડવું નથી, પરંતુ આપણે જે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવીએ છીએ તે ટકાઉ અને મજબૂત બનાવવું પણ છે. આ ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા માટે એક અનિવાર્ય ડગલું છે.
