અણુઓથી ઉર્જા સુધી, ગ્રીન એમોનિયા કેવી રીતે બનશે ભવિષ્યનો સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક?
વૈશ્વિક ઉર્જા ક્ષેત્રે હાલમાં એક મોટો વૈચારિક અને તકનીકી બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ગ્રીન એનર્જી તરફ વળવું એ સમયની માંગ છે. આ સફરમાં ‘લીલો હાઇડ્રોજન’ (Green Hydrogen) એક ક્રાંતિકારી વિકલ્પ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે, પરંતુ તેની સપ્લાય ચેઈનની જટિલતા અને ઊંચો ખર્ચ રોકાણકારો માટે મોટો પડકાર છે.
આશરે બે દાયકા પહેલા જ્યારે વિશ્વમાં સૌર ઊર્જા (Solar Energy) પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવાની શરૂઆત થઈ, ત્યારે ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ હતી પરંતુ તેનું અર્થશાસ્ત્ર ઘણું નબળું હતું. સોલાર મોડ્યુલ્સ અત્યંત ખર્ચાળ હતા, ગ્રીડ એકીકરણની પ્રક્રિયા નાજુક હતી, અને સમગ્ર વ્યાપારી મોડેલ સરકારી સબસિડી અને નીતિગત સમર્થન પર આધારિત હતું. જો કે, ત્યારપછીના વર્ષોમાં જે પરિવર્તન આવ્યું તે ઉર્જા ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. આજે લીલો હાઇડ્રોજન બરાબર એ જ વળાંક બિંદુ પર આવીને ઊભો છે, જ્યાં વર્ષો પહેલાં સોલાર સેક્ટર હતું.
ગ્રીન હાઇડ્રોજનના મૂળભૂત વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો સ્થાપિત થઈ ચૂક્યા છે અને ટેકનોલોજી મોટા પાયે સાબિત થઈ છે. પરંતુ ઉદ્યોગને હવે એક એવા મજબૂત બજાર સ્થાપત્યની જરૂર છે જે આ ક્ષેત્રે મૂડીરોકાણને અનિવાર્ય બનાવે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪ માં ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ્સ પર વૈશ્વિક મૂડી ખર્ચ ૮૦ ટકાના વાર્ષિક વધારા સાથે ૪.૩ બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચ્યો છે. આમ છતાં, મહત્વાકાંક્ષા અને વાસ્તવિક પ્રતિબદ્ધ મૂડી વચ્ચે મોટો તફાવત છે. વિશ્વભરમાં જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સમાંથી માત્ર ૯ ટકા પ્રોજેક્ટ્સ જ અંતિમ રોકાણ નિર્ણય (FID) પર પહોંચ્યા છે, અને મજબૂત ખરીદી કરારો કુલ પાઇપલાઇનના માત્ર ૫ ટકાને જ આવરી લે છે.
સૌર ઉર્જાના મોડેલમાંથી શીખવા જેવો પાઠ
સૌર ઊર્જા પહેલા સસ્તી થઈ અને પછી તેણે ગ્રાહકો શોધ્યા એવું નથી બન્યું. તેના બદલે, સરકારી નીતિઓ દ્વારા માંગ ફરજિયાત કરવામાં આવી, રોકાણકારોમાં વિશ્વાસ પેદા કરાયો અને બાકીનું કામ પ્રોજેક્ટ્સના મોટા સ્કેલે પૂરું કર્યું. ૨૦૧૦ અને ૨૦૧૫ ની વચ્ચે, નવીનીકરણીય ખરીદી જવાબદારીઓ (RPO) અને ફીડ-ઇન ફ્રેમવર્કથી એક વિશાળ બજાર બન્યું. પરિણામે, ૨૦૧૦ અને ૨૦૨૩ ની વચ્ચે સોલારનો વૈશ્વિક સ્તરીય ખર્ચ ૯૦ ટકા જેટલો ઘટી ગયો. જે સૌર ઊર્જા ૨૦૧૦ માં અશ્મિભૂત ઇંધણ કરતાં ૪૧૪ ટકા મોંઘી હતી, તે ૨૦૨૩ સુધીમાં ૫૬ ટકા સસ્તી થઈ ગઈ. ટેકનોલોજીએ બજારના પ્રવાહને અનુસર્યો.
હાલમાં લીલા હાઇડ્રોજનને વેગ આપવા માટે ત્રણ મુખ્ય પરિબળોએ એકસાથે કામ કરવું પડશે:
૧. મજબૂત બજારનું નિર્માણ: હાઇડ્રોજન માત્ર નાના પાયાના પાઇલોટ પ્રોજેક્ટ્સથી સફળ નહીં થાય. તેને લાંબા ગાળાની સ્થિર માંગની જરૂર છે. ખાતરો, ઓઇલ રિફાઇનરીઓ, સ્ટીલ ઉત્પાદન અને શિપિંગ ઉદ્યોગમાં આ માંગ ધીમે-ધીમે ઉભરી રહી છે, જેને પ્રાપ્તિ આદેશો અને સ્પર્ધાત્મક માળખા દ્વારા ટેકો આપવો જરૂરી છે.
૨. લર્નિંગ કર્વ અને ઉત્પાદન ક્ષમતાઃ આજે ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ટેકનોલોજી ત્યાં જ ઊભી છે જ્યાં ૧૨ થી ૧૬ વર્ષ પહેલાં સોલાર મોડ્યુલો હતા. જો કે, પ્રગતિ ઝડપી છે. એક ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર પ્રોજેક્ટનો મહત્તમ સ્કેલ ૨૦૨૧ માં ૩૦ મેગાવોટ હતો જે ૨૦૨૫ માં વધીને ૫૦૦ મેગાવોટ થયો છે. જેમ ઉત્પાદન ગીગાવોટ તરફ આગળ વધશે, તેમ ખર્ચમાં નાટકીય ઘટાડો આવશે.
૩. સંપૂર્ણ સિસ્ટમનું એકીકરણ: હાઇડ્રોજન વધુ જટિલ મૂલ્ય શૃંખલા ધરાવે છે. ઓછી કિંમતની નવીનીકરણીય ઉર્જા, ઉચ્ચ-ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર, સંગ્રહ સુવિધા, એમોનિયા કે મિથેનોલમાં રૂપાંતર, અને બંદરો સુધીની પહોંચ – આ તમામને શરૂઆતથી જ એક સંકલિત સિસ્ટમ તરીકે ડિઝાઇન કરવા પડશે તો જ જોખમ ઘટશે અને ગ્રીન ફાઇનાન્સિંગના દ્વાર ખુલશે.
ભારતની સ્થિતિ અને ભવિષ્યની વ્યૂહરચના
ભારત સરકારનું ‘રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન’ આ દિશામાં એક પ્રશંસનીય અને યોગ્ય નીતિગત પગલું છે. આ મિશન હેઠળ ૨૦૩૦ સુધીમાં વાર્ષિક ૫ મિલિયન મેટ્રિક ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે, જેને ₹૮ લાખ કરોડથી વધુના રોકાણનું પીઠબળ છે. ભારતનો ટાર્ગેટ ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડીને પ્રતિ કિલોગ્રામ ૧.૫ ડોલર સુધી લાવવાનો છે.
પરંતુ ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) એ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે, જો પ્રોજેક્ટના વિકાસ અને ખરીદીના નક્કર માળખામાં ઝડપ નહીં આવે, તો ભારત ૨૦૩૦ સુધીમાં તેના નિર્ધારિત લક્ષ્યના ૨૦ ટકાથી ઓછો હિસ્સો જ હાંસલ કરી શકશે. તેથી, માત્ર દિશા નક્કી કરવી પૂરતી નથી, પરંતુ તે દિશાને વાસ્તવિક પ્રતિબદ્ધ મૂડીમાં રૂપાંતરિત કરવી એ સૌથી મોટું અને પરિણામલક્ષી કાર્ય છે. અવડા (Avaada) ની ‘નવીનીકરણીય-થી-અણુઓ’ (Renewables-to-Molecules) વ્યૂહરચના આ જ તર્ક પર કામ કરે છે, જ્યાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનને ગ્રીન એમોનિયા તરીકે સંગ્રહિત કરી પરિવહન કરવામાં આવે છે. ઓડિશામાં સ્વિસ ટેક્નોલોજી ફર્મ કેસેલના સહયોગથી આકાર લઈ રહેલો ગોપાલપુર ગ્રીન એમોનિયા પ્રોજેક્ટ આ પ્રકારની સંકલિત સિસ્ટમનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
