ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન કરતાં સીધું વીજળીકરણ વધુ ફાયદાકારક: નિષ્ણાતોની નવી સલાહ

મુશ્કેલ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રો, શિપિંગ અને ભવિષ્યના ટ્રાન્સપોર્ટેશન માટે એક ઉત્તમ સ્વચ્છ ઊર્જા વિકલ્પ તરીકે ગણવામાં આવતો ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’ પ્રોજેક્ટ હાલ ભારે અનિશ્ચિતતાના દોરમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે ઉત્સાહપૂર્વક જાહેર કરવામાં આવેલા હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ખૂબ ઓછા પ્રોજેક્ટ્સ વાસ્તવિકતામાં રૂપાંતરિત થઈ શક્યા છે. તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા વૈજ્ઞાનિક અહેવાલો દર્શાવે છે કે ઊંચો ઉત્પાદન ખર્ચ, આર્થિક અવરોધો અને ટેકનિકલ મર્યાદાઓને કારણે હાઇડ્રોજન ક્ષેત્ર આશા મુજબ પ્રગતિ કરી શક્યું નથી.

વિખ્યાત સાયન્ટિફિક જર્નલ ‘નેચર એનર્જી’ માં પ્રકાશિત એક વ્યાપક અભ્યાસ અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૩ માં વિશ્વભરમાં જાહેર કરાયેલા આયોજિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન ક્ષમતાના લક્ષ્યાંકોમાંથી માત્ર ૭% પ્રોજેક્ટ્સ જ સમયપત્રક મુજબ પૂર્ણ થઈ શક્યા છે. સંશોધકોએ ૩ વર્ષના સમયગાળામાં ૧૯૦ જેટલા વૈશ્વિક પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન કર્યા બાદ તારણ કાઢ્યું છે કે જાહેર કરવામાં આવેલા દાવાઓ અને વાસ્તવિક અમલીકરણ વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત (Implementation Gap) અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા ગણાતા કેલિફોર્નિયા રાજ્યએ તેના પરિવહન ક્ષેત્રને હાઇડ્રોજન આધારિત બનાવવા માટે છેલ્લા ૨૦ વર્ષોમાં ભારે મૂડીરોકાણ કર્યું હતું. પરંતુ આજે આ સ્વપ્ન વાસ્તવિકતાથી દૂર જઈ રહ્યું છે. હાલમાં મધ્ય પૂર્વ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના ભાવ વધવા છતાં, કેલિફોર્નિયામાં હાઇડ્રોજન ઇંધણ ગેસોલિન કરતાં પ્રતિ માઇલ ચાર ગણું મોંઘું સાબિત થઈ રહ્યું છે.

લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, કેલિફોર્નિયામાં નોંધાયેલી હાઇડ્રોજન કારની સંખ્યા ૨૦૨૫ માં ઘટીને ૧૪,૦૦૦ આસપાસ આવી ગઈ છે. આ ઉપરાંત, રાજ્યમાં હાઇડ્રોજન ફિલિંગ સ્ટેશનોની સંખ્યા પણ ૨૦૨૩ ના ૬૫ થી ઘટીને હાલ માત્ર ૫૭ થઈ ગઈ છે, જેમાંથી એક તૃતીયાંશ સ્ટેશનો તો ટેકનિકલ ખામીઓને કારણે બંધ પડેલા છે. વાહનોની અછત અને ઇંધણ સ્ટેશનોના અભાવે ઉત્તર અમેરિકામાં મોટા ભાગના ટ્રક અને બસ ઉત્પાદકોએ હાઇડ્રોજન વાહનોનું ઉત્પાદન બંધ કરી દીધું છે.

ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે વપરાતો મોટાભાગનો હાઇડ્રોજન હાલ ‘ગ્રે હાઇડ્રોજન’ છે, જે અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) માંથી બને છે. તેની સરખામણીએ નવીનીકરણીય ઊર્જા (સૂર્ય અને પવન) નો ઉપયોગ કરીને બનાવાતો ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’ પર્યાવરણ માટે ચોક્કસપણે ઉત્તમ છે, પરંતુ તેમાં મોંઘી સ્વચ્છ ઊર્જાનો ભારે બગાડ થાય છે.

તજજ્ઞોના મતે, સામાન્ય પેસેન્જર કાર અને ઘરોમાં હીટિંગ માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવો એ આર્થિક રીતે અયોગ્ય છે, કારણ કે ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) હાઇડ્રોજન કાર કરતાં વધુ કાર્યક્ષમ અને સસ્તા સાબિત થયા છે. હાલના તબક્કે નવીનીકરણીય વીજળીનો સીધો ઉપયોગ ગ્રીડ અને ટ્રાન્સપોર્ટમાં કરવાથી ઉત્સર્જનમાં ઝડપથી ઘટાડો કરી શકાય છે.

હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી પેસેન્જર વાહનોમાં નિષ્ફળ ગઈ હોવા છતાં, તે સંપૂર્ણપણે નકામી નથી. ‘નેચર રિવ્યુઝ’ ના રિપોર્ટ મુજબ, સ્ટીલ ઉત્પાદન, કેમિકલ ઉદ્યોગ, દરિયાઈ શિપિંગ અને લાંબા અંતરના ભારે પરિવહનમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઘટાડવા માટે હાઇડ્રોજન હજુ પણ એક શક્તિશાળી વિકલ્પ છે.

ચીન, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપિયન યુનિયને પોતાની ઊર્જા નીતિઓમાં ફેરફાર કરીને હવે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ ‘સિલ્વર બુલેટ’ તરીકે કરવાને બદલે માત્ર ચોક્કસ ભારે ઉદ્યોગો સુધી સીમિત રાખવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.