રોકાણકારો માટે મોટી ચેતવણી! ગ્રીન લોનના આંકડામાં છુપાયેલું અસલી જોખમ જાણી લો
વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન બાંગ્લાદેશની બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ ગ્રીન ફાઇનાન્સ (હરિયાળા ધિરાણ) હેઠળ રૂ. ૩૦,૩૬૯ કરોડ ચૂકવ્યા હોવા છતાં, કુલ પોર્ટફોલિયોમાં પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા (Renewable Energy) નો હિસ્સો અત્યંત મર્યાદિત રહ્યો છે. રોકાણકારોના મતે નિર્ણય લેવામાં થતો વિલંબ, ટૂંકી મુદતની લોન અને બે તબક્કાની જટિલ રિફાઇનાન્સિંગ પ્રક્રિયા આ પાછળના મુખ્ય કારણો છે.
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા ભૌગોલિક તણાવને કારણે જ્યારે આયાતી બળતણ પરની નિર્ભરતા ચિંતાનો વિષય બની છે, ત્યારે સ્વચ્છ ઉર્જા ક્ષેત્રે પૂરતું ધિરાણ ન મળવું એ એક મોટો પડકાર બની ગયો છે.
આંકડાઓનો ચમકારો અને વાસ્તવિકતા
બાંગ્લાદેશ બેંકના રિપોર્ટ અનુસાર, ૨૦૨૧ માં ગ્રીન ફાઇનાન્સ હેઠળ રૂ. ૭,૨૩૨ કરોડ ચૂકવાયા હતા, જે ૨૦૨૫ માં વધીને રૂ. ૩૦,૩૬૯ કરોડ થઈ ગયા છે. જોકે, વર્ષ ૨૦૨૫ ના અંત સુધીમાં કુલ રૂ. ૭૭,૧૪૦ કરોડના બાકી ગ્રીન ફાઇનાન્સ સ્ટોકમાંથી રિન્યુએબલ એનર્જીને માત્ર રૂ. ૬,૦૪૫ કરોડ (૭.૮૪%) જ મળ્યા છે.
તેની સરખામણીમાં, ઉર્જા અને સંસાધન કાર્યક્ષમતા (Energy and Resource Efficiency) ને ૪૧.૪% અને પર્યાવરણ-અનુકૂળ ઇમારતો (Green Establishments) ને ૨૧.૪% ધિરાણ મળ્યું છે. આ બંને ક્ષેત્રોએ કુલ ગ્રીન ફાઇનાન્સનો બે-તૃતીયાંશ હિસ્સો મેળવી લીધો છે. બેંકો એવી યોજનાઓમાં વધુ નાણાં રોકી રહી છે જ્યાં ઓછું જોખમ હોય અનેઝડપી વળતર મળે.
ઉર્જા સંકટ અને વધતું લક્ષ્યાંક
એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધતાં બાંગ્લાદેશે બળતણના ભાવમાં ૧૦% થી ૧૫% નો વધારો કરવો પડ્યો હતો. આયાતી બળતણ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે દેશમાં જ રિન્યુએબલ એનર્જીનું ઉત્પાદન વધારવું અનિવાર્ય બન્યું છે.
બાંગ્લાદેશની નવી ‘રિન્યુએબલ એનર્જી પોલિસી ૨૦૨૫’ મુજબ, ૨૦૩૦ સુધીમાં ૨૦% અને ૨૦૪૦ સુધીમાં ૩૦% વીજ માંગ પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જામાંથી પૂરી કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. હાલમાં દેશની સ્થાપિત રિન્યુએબલ ક્ષમતા આશરે ૧,૮૨૨ મેગાવોટ (MW) છે, જ્યારે ૨૦૩૦ નો લક્ષ્યાંક પૂરો કરવા માટે આશરે ૫,૮૫૧ મેગાવોટ ક્ષમતાની જરૂર પડશે.
કાગળ પર અટવાતા પ્રોજેક્ટ્સ: એક ઉદ્યોગપતિનો અનુભવ
ખાન્ટેક્સ કમ્પોઝિટ ટેક્સટાઇલ્સના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર હુમાયુ કબીર સલીમનો અનુભવ આ પરિસ્થિતિને સ્પષ્ટ કરે છે. બે વર્ષ પહેલાં તેમણે પોતાની ફેક્ટરીની છત પર ૧ મેગાવોટનો સોલાર પ્લાન્ટ લગાવવા માટે રૂ. ૬ કરોડની લોન માંગણી કરી હતી.
ચાર-પાંચ બેંકોનો સંપર્ક કરવા છતાં કોઈ બેંકે સીધી ના ન પાડી, પરંતુ દસ્તાવેજો અને કાગળિયાની પ્રક્રિયા એટલી લાંબી ખેંચાઈ કે આખરે તેમણે યોજના જ માંડી વાળી. બેંકો માટે રિન્યુએબલ એનર્જી સેક્ટરમાં નિશ્ચિત ધિરાણ આપવાનું કોઈ કાનૂની બંધન ન હોવાને કારણે આવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.
શા માટે બેંકો રિન્યુએબલ એનર્જીમાં લોન આપતા અચકાય છે?
નિષ્ણાતોના મતે, ફેક્ટરીમાં ઉર્જા-બચત કરતા મશીનો ખરીદવા માટે ટૂંકી મુદતની લોન આપવી બેંકો માટે સરળ છે, કારણ કે તેનો રોકડ પ્રવાહ નક્કી હોય છે. પરંતુ સોલાર કે વિન્ડ પાવર પ્રોજેક્ટ્સ માટે ૧૫ થી ૨૦ વર્ષની લાંબી મુદતની જરૂર હોય છે.
સ્થાનિક વાણિજ્યિક બેંકો સામાન્ય રીતે માત્ર ૫ વર્ષ માટે જ ધિરાણ આપે છે. આ ઉપરાંત, બેંકો ગેરંટી અને જમીન જેવી અસ્કયામતો (Collateral) ની કડક માંગ કરે છે, જે નવી કે નાની કંપનીઓ માટે પૂરી કરવી મુશ્કેલ હોય છે.
રિફાઇનાન્સ યોજનાની જટિલતા
બાંગ્લાદેશ બેંક પાસે ગ્રીન પ્રોજેક્ટ્સ માટે રૂ. ૧,૦૦૦ કરોડનું રિવોલ્વિંગ રિફાઇનાન્સ ફંડ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં પિરામિડ વ્યાજદર ૫% સુધી રાખવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ યોજનાનો ઉપયોગ કરવા માટેની પ્રક્રિયા બે તબક્કાની છે.
પ્રથમ, બેંકે પોતાના જોખમે અને પોતાના વ્યાજદરે લોન આપવી પડે છે, અને ત્યારબાદ જ કેન્દ્રીય બેંક પાસે રિફાઇનાન્સ માટે અરજી કરી શકાય છે. આ કારણે ૨૦૨૫ ના અંતિમ ત્રિમાસિક ગાળામાં સોલાર રૂફટોપ માટે માત્ર રૂ. ૦.૯૯ કરોડ જ છૂટા કરવામાં આવ્યા હતા.
સુધારા માટેના જરૂરી પગલાં
૧. સમર્પિત ફાઇનાન્સિંગ વિન્ડો: રિન્યુએબલ એનર્જી માટે સિંગલ-સ્ટેજ મંજૂરી આપતી અલગ ફાઇનાન્સિંગ વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ.
૨. જોખમ-ભાગીદારી ટૂલ્સ: ગ્રીન ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમનો કડક અને પારદર્શક અમલ કરવો જોઈએ જેથી બેંકોનો ભય દૂર થાય.
૩. લોનની મુદતમાં વધારો: ડેવલપમેન્ટ બેંકો અને ગ્રીન ફંડ્સ સાથે મળીને ૧૦ થી ૧૫ વર્ષની લાંબી મુદત વાળી લોન ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.
૪. પારદર્શક ડેશબોર્ડ: કેન્દ્રીય બેંકે રિન્યુએબલ એનર્જી ધિરાણના આંકડા અલગથી જાહેર કરવા જોઈએ જેથી સાચી સ્થિતિ જાણી શકાય.
જો નાણાકીય નીતિ, રિફાઇનાન્સિંગ અને જોખમ-સંચાલન વચ્ચે યોગ્ય તાલમેલ સાધવામાં નહીં આવે, તો બાંગ્લાદેશ ગ્રીન ફાઇનાન્સના કાગળ પરના લક્ષ્યાંકો તો હાસલ કરી લેશે, પરંતુ વાસ્તવિક ઉર્જા સંક્રમણ (Energy Transition) માં પાછળ રહી જશે.
