પરંપરાગત ઇંધણના બદલે દેશોએ ‘ઉર્જા સાર્વભૌમત્વ’ માટે રિન્યુએબલ એનર્જીને અપનાવી
વર્ષોથી ઉર્જા સંક્રમણ (Energy Transition) ના આલોચકો અને પરંપરાગત બજારના નિષ્ણાતો એક જ દલીલ કરતા આવ્યા છે. તેઓનું માનવું હતું કે પવન અને સૌર ઉર્જા જેવા સ્રોતો ખૂબ મોંઘા છે, સબસીડી પર નિર્ભર છે અને જ્યારે પણ વૈશ્વિક સ્તરે કોઈ મોટી ઉર્જા સુરક્ષા કટોકટી આવશે, ત્યારે સરકારો અને રોકાણકારો આખરે તેલ, ગેસ અને કોલસાના સુરક્ષિત આશરા તરફ પાછા વળશે. જો કે, ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) ના તાજેતરના વૈશ્વિક આંકડાઓએ આ તમામ જૂની ધારણાઓને સદંતર ખોટી સાબિત કરી દીધી છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે હવે વિશ્વ અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) ની મર્યાદાઓમાંથી બહાર નીકળીને ગ્રીન ટેકનોલોજી તરફ અભૂતપૂર્વ ઝડપે આગળ વધી રહ્યું છે.
ક્લીન એનર્જીમાં રેકોર્ડબ્રેક રોકાણ
IEA દ્વારા તાજેતરમાં બહાર પાડવામાં આવેલા ‘વર્લ્ડ એનર્જી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ૨૦૨૬’ ના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૫ માં સ્વચ્છ ઉર્જા ક્ષેત્રે વૈશ્વિક રોકાણ વિક્રમી $૨.૧૫૫ ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી ગયું છે. આ આંકડો અશ્મિભૂત ઇંધણમાં વહેતા $૧.૦૦૮ ટ્રિલિયનના રોકાણ કરતાં બમણાથી પણ વધુ છે.
વાસ્તવમાં, સ્વચ્છ ઉર્જાએ પહેલીવાર ૨૦૧૬ ની આસપાસ અશ્મિભૂત ઇંધણને રોકાણની બાબતમાં પાછળ છોડ્યું હતું. તે સમયે ઘણા વિશ્લેષકોએ આ લીડને કામચલાઉ ગણાવી હતી. પરંતુ તેનાથી વિપરીત, દર વર્ષે આ અંતર મોટું થતું ગયું અને આજે તેણે એક નિર્ણાયક વળાંક લઈ લીધો છે. આ પરિવર્તન મહત્વનું છે કારણ કે કોઈપણ ઉર્જા સંક્રમણ માત્ર આબોહવા પરિવર્તનના ભાષણો કે સરકારી લક્ષ્યોથી નથી આવતું, પરંતુ મૂડીનો પ્રવાહ કઈ દિશામાં જઈ રહ્યો છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. દુનિયાભરના રોકાણકારો હવે પરંપરાગત દહનને બદલે વીજળીકરણ (Electrification) ના ભવિષ્ય પર મોટો દાવ લગાવી રહ્યા છે.
ઉર્જા સંકટ જેણે વૈશ્વિક વલણ બદલી નાખ્યું
હાલના સમયમાં વિશ્વ આધુનિક ઇતિહાસની સૌથી મોટી ઉર્જા સુરક્ષા કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલો સૈન્ય સંઘર્ષ અને હોર્મુઝની ખાડીની આસપાસ સર્જાયેલી અસ્થિરતાએ નીતિ નિર્માતાઓને ફરી યાદ અપાવી દીધું છે કે વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ બજારો ભૂ-રાજકીય આંચકાઓ સામે કેટલા સંવેદનશીલ છે.
જૂની વિચારસરણી મુજબ, આવા સંકટો વખતે તેલ અને ગેસના ક્ષેત્રોમાં રોકાણ વધવું જોઈતું હતું, કારણ કે દાયકાઓથી ઉર્જા સુરક્ષાનો અર્થ વધુ હાઇડ્રોકાર્બન ઉત્પાદન એવો જ કરવામાં આવતો હતો. પરંતુ IEA ના અંદાજ પ્રમાણે, વર્ષ ૨૦ animation અને ૨૦૨૬ દરમિયાન વૈશ્વિક તેલ રોકાણ સતત ત્રીજા વર્ષે ઘટીને $૫૦૦ બિલિયનથી નીચે જઈ રહ્યું છે. આનું કારણ સ્પષ્ટ છે: સરકારો હવે સમજી ગઈ છે કે સૌથી સુરક્ષિત ઉર્જા સ્ત્રોત એ જ છે જે પોતાના દેશમાં આંતરિક રીતે ઉત્પન્ન કરી શકાય. રિન્યુએબલ એનર્જી હવે માત્ર પર્યાવરણીય વ્યૂહરચના નથી રહી, પણ તે દેશની સાર્વભૌમત્વ રક્ષણની વ્યૂહરચના બની ગઈ છે. દરેક સોલર ફાર્મ કે વિન્ડ પાર્ક દેશની વૈશ્વિક બજારો પરની આયાત નિર્ભરતા ઘટાડે છે.
નાણાકીય બજારોમાં મહા-સ્થળાંતર
આજે ઉર્જા ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો બદલાવ તેલના કૂવાઓ પર નહીં, પરંતુ નાણાકીય બજારોમાં જોવા મળી રહ્યો છે. મૂડી સતત બળતણ નિષ્કર્ષણથી દૂર થઈને પાવર ગ્રીડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, એનર્જી સ્ટોરેજ (બેટરી) અને ગ્રીડ આધુનિકીકરણ તરફ વળી રહી છે.
આગામી સમયમાં માત્ર સૌર ઉર્જા ક્ષેત્ર જ અંદાજે $૩૬૫ બિલિયનનું રોકાણ આકર્ષે તેવી સંભાવના છે. પાવર ગ્રીડ સિસ્ટમને અપગ્રેડ કરવાનો વૈશ્વિક ખર્ચ વાર્ષિક ૨૦% ના દરે વધી રહ્યો છે. વૈશ્વિક વીજ-ક્ષેત્રના કુલ રોકાણમાંથી ૭૦% થી વધુ હિસ્સો હવે ઓછા ઉત્સર્જનવાળી (Low-emission) ટેકનોલોજી તરફ જઈ રહ્યો છે. રોકાણકારો આ પગલું માત્ર પર્યાવરણના પ્રેમમાં નથી લઈ રહ્યા, પરંતુ અર્થશાસ્ત્રના નિયમો ગ્રીન ટેકનોલોજીની તરફેણમાં છે, કારણ કે આ એક એવું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે જેમાં એકવાર રોકાણ કર્યા પછી કુદરતી ઇંધણ (સૂર્યપ્રકાશ, પવન) આજીવન મફત મળે છે.
પડકારો હજુ પણ બાકી છે
આ વૈશ્વિક સકારાત્મક પરિવર્તનની વચ્ચે કેટલાક અપવાદો પણ છે. એશિયાના અમુક વિકાસશીલ ભાગોમાં કોલસાનો વપરાશ હજુ પણ મજબૂતીથી ટકી રહ્યો છે, પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (LNG) નો વ્યાપ વધી રહ્યો છે, અને ગરીબ દેશોને ગ્રીન પ્રોજેક્ટ્સ માટે સસ્તું ધિરાણ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. પરંતુ જેમ ડિજિટલ કેમેરા આવ્યા પછી પણ થોડો સમય ફિલ્મ કેમેરા ચાલતા રહ્યા હતા, તેમ જ આ એક સંક્રમણકાળ છે. મહત્વની વાત એ નથી કે જૂનું શું ટકી રહ્યું છે, પરંતુ નવું નાણું ક્યાં જઈ રહ્યું છે.
અંતમાં, આંકડા સાબિત કરે છે કે વૈશ્વિક અસ્થિરતા અને આર્થિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે પણ દુનિયા અશ્મિભૂત ઇંધણ પર બમણો ભાર નથી મૂકી રહી, પરંતુ ગ્રીન ટેકનોલોજી તરફ પોતાની ગતિ તેજ કરી રહી છે. જીત વાસ્તવમાં આને જ કહેવાય – કોઈ મોટા વચનો કે પરિષદોની જાહેરાતો નહીં, પરંતુ ભવિષ્યની ટેકનોલોજી તરફ વળતો અબજો ડોલરનો વાસ્તવિક મૂડી પ્રવાહ.
