ગ્રીન એનર્જી કે આર્થિક ગુલામી? ટ્યુનિશિયાની સરકારનો નિર્ણય દેશને ક્યાં લઈ જશે?
રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ અને મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલા તણાવે દુનિયાને એક કડવી સત્યતા બતાવી છે: જે દેશો પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે અન્ય દેશો કે બજારો પર નિર્ભર છે, તેમની અર્થવ્યવસ્થા અત્યંત નાજુક છે. જ્યારે પણ વૈશ્વિક સ્તરે સંકટ આવે છે, ત્યારે ઇંધણના ભાવ આસમાને પહોંચે છે અને તેનો સીધો માર સામાન્ય જનતા પર પડે છે. આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે દેશોએ પોતાની ઉર્જા આત્મનિર્ભરતા (Energy Sovereignty) વધારવી અનિવાર્ય છે. જોકે, ટ્યુનિશિયા જેવા દેશો આ દિશામાં આગળ વધવાને બદલે એવી નીતિઓ અપનાવી રહ્યા છે જે તેમની મુશ્કેલીઓને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
ઉર્જા ખાધ: એક ગંભીર આર્થિક સમસ્યા
ટ્યુનિશિયા હાલમાં ગંભીર ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. દેશની ઉર્જા ખાધ અંદાજે 3.8 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે ટ્યુનિશિયાની કુલ વેપાર ખાધના લગભગ 51 ટકા જેટલી છે. વર્ષ 2000 પછી આ ખાધ દર વર્ષે વધી રહી છે. તેના મૂળમાં વધતો જતો વપરાશ અને આંતરિક ઉર્જા માળખાના નિર્માણમાં રહેલી નિષ્ફળતા છે. આ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે ટ્યુનિશિયાના સત્તાવાળાઓએ ઉર્જા ક્ષેત્રના ખાનગીકરણનો રસ્તો અપનાવ્યો છે, જે ભવિષ્ય માટે ખતરાની ઘંટડી સમાન છે.
પાંચ નવા કરાર અને વિવાદોનું કેન્દ્ર
તાજેતરમાં ટ્યુનિશિયાની સંસદે રિન્યુએબલ એનર્જી માટે પાંચ નવા પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી છે. આ પાંચ સોલાર પાવર પ્લાન્ટ્સ – ખોબના, મેઝૌના, અલ કસૌર, સગદૌદ અને મેન્ઝેલ હબીબ – ની કુલ ક્ષમતા લગભગ 598 મેગાવોટ છે અને તેમાં 560 મિલિયન ડોલરનું વિદેશી રોકાણ થવાનું છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટ્સ પાછળનું મોડેલ અત્યંત ચિંતાજનક છે.
ટ્રેડ યુનિયનો અને નિષ્ણાતોનો આક્ષેપ છે કે, આ કરારો હેઠળ ટ્યુનિશિયાની જાહેર ક્ષેત્રની કંપની ‘STEG’ ને માત્ર એક ગ્રીડ ઓપરેટર બનાવી દેવામાં આવી છે. વાસ્તવિક વીજ ઉત્પાદન વિદેશી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓના હાથમાં જતું રહેશે. સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ખર્ચ જનતાના પૈસે થશે, પરંતુ તેનો નફો વિદેશી કંપનીઓ લઈ જશે. આ એક એવી જૂની વસાહતી માનસિકતાનું પ્રતિબિંબ છે, જેને હવે ‘ગ્રીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન’ના સુંદર નામે વેચવામાં આવી રહી છે.
શોષણનું નવું મોડેલ: કાર્બન ક્રેડિટનો મુદ્દો
આ કરારોની ગંભીરતા ત્યાં વધે છે જ્યારે તેમાં ટેક્સ મુક્તિ અને અન્ય સુરક્ષા કલમો સામેલ કરવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટ્સથી ટેકનોલોજીનું ટ્રાન્સફર તો નથી જ થતું, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની તકો પણ નહિવત છે. એટલું જ નહીં, ટ્યુનિશિયાની ધરતી પર થતા કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડાથી જે ‘કાર્બન ક્રેડિટ’ મળે છે, તેનો માલિકી હક પણ વિદેશી કંપનીઓને આપી દેવામાં આવ્યો છે. આ હક જાહેર સંપત્તિ હોવા જોઈએ, પરંતુ તેનો ઉપયોગ પણ ખાનગી કંપનીઓ પોતાની નફાખોરી માટે કરશે. લોકો અને શ્રમિક સંગઠનોના ભારે વિરોધ છતાં, સરકારે આ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી દીધી, જે સત્તાધારી વર્ગની નબળાઈ દર્શાવે છે.
સાચો રસ્તો કયો છે?
સરકારનો દાવો છે કે આ કરારો દેશની ઉર્જા ખાધ ઘટાડવા માટે જરૂરી છે, ખાસ કરીને અલ્જેરિયાથી આવતા ગેસ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે. પરંતુ આ એક અધૂરી વાત છે. ટ્યુનિશિયાની ઉર્જા ખાધનું મુખ્ય કારણ પરિવહન ક્ષેત્ર છે, જે મોટાભાગે ખાનગી વાહનો પર નિર્ભર છે. આ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે જાહેર પરિવહનમાં રોકાણ, કારની આયાત પર નિયંત્રણ અને ઉર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવાની જરૂર છે.
વધુમાં, પ્રાદેશિક સહયોગનો અભાવ પણ એક મોટો અવરોધ છે. 2012માં ટ્યુનિશિયા અને લિબિયાએ સાથે મળીને એક રિફાઇનરી બનાવવાની યોજના વિચારી હતી. જો તે પ્રોજેક્ટ સાકાર થયો હોત, તો બંને દેશોની ઉર્જા સુરક્ષામાં મોટો વધારો થયો હોત. પરંતુ પશ્ચિમી દેશોના હિતો અને આંતરિક સંઘર્ષોને કારણે તે યોજના અભરાઈએ ચઢાવી દેવાઈ. પશ્ચિમી દેશો ઇચ્છે છે કે વિકાસશીલ દેશો હંમેશા કાચા માલના નિકાસકાર બની રહે અને તૈયાર ઉત્પાદનો માટે તેમના પર નિર્ભર રહે.
