GEC-III ના સફળ અમલીકરણ માટે જમીન સંપાદન અને સંકલન જરૂરી
ભારતનું નવીનીકરણીય ઉર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી) સંક્રમણ હવે એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર આવીને ઊભું રહ્યું છે. દેશમાં સોલાર અને પવન ઉર્જાની ઉત્પાદન ક્ષમતામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે, પરંતુ તેની સામે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક અને બેટરી સ્ટોરેજની ગતિ પણ સમાન દરે જળવાઈ રહેવી જોઈએ, જેથી ઉત્પન્ન થતી વીજળી ગ્રાહકો સુધી વિશ્વસનીય અને વ્યાપારી રીતે યોગ્ય કિંમતે પહોંચી શકે.
આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળ દ્વારા ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર ફેઝ-III (GEC-III) ને સત્તાવાર મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ વિશાળ યોજનાનો કુલ અંદાજિત ખર્ચ ₹૧,૮૬,૪૦૫ કરોડ છે. યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રાજ્યના ટ્રાન્સમિશન નેટવર્કને અત્યાધુનિક રીતે મજબૂત કરવાનો છે, જેથી અંદાજે ૧૩૫ ગીગાવોટ (GW) નવીનીકરણીય ઉર્જાનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરી શકાય. આ ઉપરાંત, તેમાં નાણાકીય વર્ષ ૨૦૩૨-૩૩ સુધીમાં ૫૦ ગીગાવોટ-કલાક (GWh) બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) ની સ્થાપના કરવાની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
ઉત્પાદન આધાર અને ટ્રાન્સમિશન રેડીનેસ વચ્ચેનું અંતર
ભારતના નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષેત્રનું પ્રમાણ સત્તાવાર આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે. નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) ના અહેવાલ મુજબ, ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીમાં દેશમાં કુલ સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતા ૨૯૯.૨૫ GW પર પહોંચી ગઈ છે, જેમાં ૧૭૧.૦૫ GW સોલાર અને ૫૯.२० GW પવન ઉર્જાનો સમાવેશ થાય છે. પરમાણુ ઉર્જા સહિત કુલ બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતા ૩૦૮.૦૩ GW નોંધાઈ હતી.
જોકે, આ આંકડાઓ માત્ર સિસ્ટમની ક્ષમતા દર્શાવે છે; તેનો અર્થ એ નથી કે સમગ્ર ગ્રીડ એકસાથે આટલી જ વીજળી ટ્રાન્સમિટ અને ડિલિવર કરવા માટે સક્ષમ છે. પાવર મંત્રાલયના જૂન ૨૦૨૬ ના આંકડા મુજબ ભારતનું ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક ૫.૦૯ લાખ સર્કિટ કિલોમીટર પર છે, જેને નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી પ્લાન હેઠળ ૨૦૩૨ સુધીમાં ૬.૪૮ લાખ સર્કિટ કિલોમીટર સુધી વિસ્તારવાની યોજના છે. આમ છતાં, એકંદર નેટવર્ક વિસ્તરણ દરેક સ્થળે તાત્કાલિક કનેક્ટિવિટીની ગેરંટી આપતું નથી. પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાનિક લાઈનો અને સબસ્ટેશનોના સમયસર કાર્યરત થવા પર નિર્ભર રહે છે.
હીરો ફ્યુચર એનર્જીસના ગ્લોબલ CEO શ્રીવત્સન ઐયરે જણાવ્યું હતું કે, રિન્યુએબલ ઉર્જા વૃદ્ધિ અને ગ્રીડ તૈયારી વચ્ચેનો તફાવત મુખ્ય પડકાર છે. ગ્રીડ કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો કરીને અને ટ્રાન્સમિશન વિકાસને આગામી ઉત્પાદન સાથે સંરેખિત કરીને પ્રોજેક્ટના વિલંબને ઘટાડી શકાય છે.
પ્રોજેક્ટ ઇકોનોમિક્સ અને વીજળી ઇવેક્યુએશનના અવરોધો
ટ્રાન્સમિશન ક્ષેત્રના અવરોધો સીધા જ પ્રોજેક્ટના સમયપત્રક, વીજળી વિતરણ અને કંપનીઓની આવક પર અસર કરે છે. એક મીડિયા અહેવાલ મુજબ, સમર્પિત ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની રાહ જોતી વખતે અંદાજે ૨૧ GW નવીનીકરણીય ક્ષમતા કામચલાઉ ગ્રીડ કનેક્શન દ્વારા કાર્યરત કરવામાં આવી હતી. આ દરમિયાન પીક સોલાર જનરેશન સમયે આશરે ૧૨ GW ને પાવર-ઇવેક્યુએશન પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, અને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન આશરે ૬,૯૦૦ GWh સ્વચ્છ વીજળીને કાપ કે પ્રતિબંધો સહન કરવા પડ્યા હતા.
આધુનિક સમયમાં ગ્રીડને માત્ર વધુ મેગાવોટની નહીં, પરંતુ માંગ ટોચ પર હોય ત્યારે ઉપલબ્ધ હોય તેવી વિશ્વસનીય વીજળીની જરૂર છે. જનરેટર છેડે સ્ટોરેજ ડેવલપર્સને ચોવીસ કલાક ડિસ્પેચેબલ સપ્લાય ઓફર કરવાની તક આપે છે, જે સાદા સૌર પ્રોજેક્ટ્સ કરતાં વધુ વ્યાપારી મૂલ્ય ધરાવે છે.
સ્ટોરેજનું કોમર્શિયલ ટેસ્ટ અને GEC-III ની ભૂમિકા
GEC-III યોજના અંતર્ગત ૫૦ GWh બેટરી સ્ટોરેજ માટે ₹૫૦,૦૦૦ કરોડ અને ઇન્ટ્રા-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન માટે ₹૧,૩૬,૩૭૮ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે, જેમાં કુલ કેન્દ્રીય નાણાકીય ટેકો ₹૫૪,૦૮૨ કરોડ છે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) ના અંદાજ મુજબ ભારતને ૨૦૩૧-૩૨ સુધીમાં ૨૩૬.૨૨ GWh બેટરી સ્ટોરેજ અને ૧૭૫.૧૮ GWh પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્લાન્ટ્સની જરૂર પડશે. GEC-III નો ૫૦ GWh ઘટક આ જરૂરિયાતના આશરે ૨૧.૨ ટકા હિસ્સો પૂરો પાડે છે.
બેટરી સ્ટોરેજ વધુ ઉત્પાદન સમયે વીજળીનો સંગ્રહ કરીને માંગ વધતી વખતે તેને છોડે છે, જેનાથી સોલાર અને પવન ઉર્જા વધુ ભરોસાપાત્ર બને છે. JAKSON ગ્રુપના ચેરમેન સમીર ગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે GEC-III કનેક્ટિવિટી-અવરોધિત પ્રોજેક્ટ્સને અનલૉક કરી શકે છે અને સ્થાનિક સ્વચ્છ-ટેકનોલોજી ઉત્પાદનને વેગ આપી શકે છે.
અમલીકરણના જોખમો અને ભવિષ્યની રૂપરેખા
રાજ્ય ટ્રાન્સમિશન યુટિલિટીઝ આ યોજનાના અમલીકરણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે. જમીન સંપાદન, માર્ગ અધિકાર મંજૂરીઓ, સબસ્ટેશન તૈયારી અને ગ્રીડ વચ્ચેનું સંરેખણ કમિશનિંગ સમયપત્રકને સીધી અસર કરી શકે છે. ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ટેરિફ-આધારિત સ્પર્ધાત્મક બિડિંગનો ઉપયોગ થશે, જ્યારે બ્રાઉનફિલ્ડ અપગ્રેડ્સ ખર્ચ-વત્તા અભિગમને અનુસરશે. સરકાર GEC-III ને ૨૦૩૫ સુધીમાં ૯૦૦ GW સ્થાપિત બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્ય સાથે જોડી રહી છે. અંતે, આ યોજનાની સફળતા તે વાત પર નિર્ભર છે કે તેનો નાણાકીય ખર્ચ એવા ઓપરેશનલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં પરિવર્તિત થાય જે ગ્રાહકોને જ્યારે અને જ્યાં જરૂર હોય ત્યારે અવિરત અને સસ્તી વીજળી પૂરી પાડે.
