ગ્રીન એનર્જીનું રેકોર્ડ ઉત્પાદન, છતાં ભારત કેમ ગુમાવી રહ્યું છે કરોડો યુનિટ વીજળી?

ભારત ગ્રીન એનર્જીમાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ વીજળી બગાડવાનો પડકાર પણ વધી રહ્યો છે

ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સ્વચ્છ ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. સોલાર, પવન, હાઇડ્રો અને અન્ય બિન-અશ્મિભૂત ઊર્જા સ્ત્રોતોની ક્ષમતામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે દેશની વીજળીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મુખ્યત્વે કોલસાના પાવર પ્લાન્ટ પર આધાર રાખવો પડતો હતો. પરંતુ હવે વીજળીના ક્ષેત્રનું ચિત્ર ધીમે ધીમે બદલાઈ રહ્યું છે.

આ પરિવર્તનની એક મહત્વપૂર્ણ ઝલક આ વર્ષે જુલાઈમાં જોવા મળી હતી. ગરમીના એક દિવસે થોડા સમય માટે ભારતમાં નવીનીકરણીય ઊર્જામાંથી પેદા થયેલી વીજળીએ દેશની પીક વીજળી માંગના અડધાથી વધુ હિસ્સાને પહોંચી વળ્યો હતો. એક વર્ષ પહેલાં પણ આવી જ ઘટના બની હતી. એટલે કે આ કોઈ એક વખતની ઘટના રહી નથી, પરંતુ દેશના વીજળી ક્ષેત્રમાં થઈ રહેલા મોટા પરિવર્તનનું સંકેત છે.

પરંતુ ગ્રીન એનર્જીની ક્ષમતા ઝડપથી વધતી હોવા છતાં ભારત સામે એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે—બનાવેલી સ્વચ્છ વીજળીનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે કે નહીં?

એક દાયકામાં બદલાઈ ગયું ભારતનું ઊર્જા ચિત્ર

લગભગ એક દાયકા પહેલાં ભારતની સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતા માત્ર થોડા ગીગાવોટ સુધી મર્યાદિત હતી. આજે સ્થિતિ ઘણી અલગ છે. દેશમાં સોલાર, પવન, હાઇડ્રો સહિતના બિન-અશ્મિભૂત ઊર્જા સ્ત્રોતોની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા આશરે 300 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી છે.

દેશની કુલ સ્થાપિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા આશરે 552 ગીગાવોટ છે. એટલે કે કુલ સ્થાપિત ક્ષમતામાં બિન-અશ્મિભૂત ઊર્જાનો હિસ્સો અડધાથી વધુ થઈ ગયો છે.

આ એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન છે. ભારત લાંબા સમયથી કોલસા આધારિત વીજળી પર ભારે નિર્ભર દેશ તરીકે ઓળખાતું રહ્યું છે. હજુ પણ દેશમાં વાસ્તવિક વીજ ઉત્પાદનનો મોટો હિસ્સો કોલસાથી જ આવે છે, પરંતુ નવીનીકરણીય ઊર્જાની ઝડપથી વધતી ક્ષમતા ઊર્જા ક્ષેત્રની દિશા બદલી રહી છે.

નવીનીકરણીય ઊર્જા કંપનીઓના અધિકારીઓનું માનવું છે કે હવે સોલાર અને પવન ઊર્જા વીજળી વ્યવસ્થાની ધાર પર રહેલો નાનો હિસ્સો નથી રહ્યો. તે દેશના પાવર સિસ્ટમનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયો છે.

સ્થાપિત ક્ષમતા અને વાસ્તવિક ઉત્પાદન વચ્ચેનો તફાવત

અહીં એક બાબત સમજવી જરૂરી છે. કોઈ ઊર્જા સ્ત્રોતની સ્થાપિત ક્ષમતા કેટલી છે અને તે વાસ્તવમાં કેટલી વીજળી પેદા કરે છે, બંને એકસરખી બાબતો નથી.

સોલાર પ્લાન્ટ માત્ર સૂર્યપ્રકાશ હોય ત્યારે જ સંપૂર્ણ ક્ષમતા સાથે વીજળી બનાવી શકે છે. એ જ રીતે પવન ઊર્જા માટે પવનની ગતિ જરૂરી છે. બીજી તરફ કોલસા આધારિત પ્લાન્ટ સતત લાંબા સમય સુધી ચલાવી શકાય છે.

આ કારણોસર દેશની કુલ વીજળી ઉત્પાદનમાં કોલસાનો હિસ્સો હજુ પણ આશરે 70 ટકા જેટલો રહે છે. જોકે સ્થાપિત ક્ષમતામાં કોલસા સિવાયના સ્ત્રોતોનો હિસ્સો વધી રહ્યો છે.

આથી ભારત માટે પડકાર માત્ર સોલાર અને પવનના નવા પ્રોજેક્ટ ઉભા કરવાનો નથી. હવે આગામી તબક્કામાં આ વીજળીને યોગ્ય સમયે યોગ્ય સ્થળે પહોંચાડવી અને જરૂર પડે ત્યારે સંગ્રહિત કરવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બાબત બની ગઈ છે.

સૌથી મોટો પડકાર બની રહ્યું છે ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક

ભારતમાં ગ્રીન એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપથી બની રહ્યા છે, પરંતુ તેની સરખામણીમાં વીજળી પહોંચાડવા માટેનું ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક એટલી ઝડપથી વિકસતું નથી.

સરળ ભાષામાં સમજીએ તો કોઈ રાજ્યમાં વિશાળ સોલાર પાર્ક બની જાય અને ત્યાંથી મોટી માત્રામાં વીજળી પેદા થાય, પરંતુ તેને બીજા રાજ્ય સુધી પહોંચાડવા માટે પૂરતી હાઇ-વોલ્ટેજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન ન હોય, તો પેદા થયેલી વીજળીનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થઈ શકતો નથી.

એમ્બરના આંકડા અનુસાર 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતમાં નવીનીકરણીય ઊર્જાની કર્ટેલમેન્ટમાં લગભગ બે તૃતીયાંશ હિસ્સો ટ્રાન્સમિશન સંબંધિત મર્યાદાઓનો હતો. આશરે 300 ગીગાવોટ-કલાક જેટલી ગ્રીન વીજળી આ પ્રકારની સમસ્યાને કારણે ઉપયોગમાં આવી શકી નહોતી.

અર્થાત્, વીજળી બનાવવાની ક્ષમતા વધી રહી છે, પરંતુ તેને દેશના પાવર ગ્રિડ સુધી પહોંચાડવાની ક્ષમતા તે જ ઝડપે વધી રહી નથી.

ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં વધતા સોલાર-વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ

આ સમસ્યા ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળી શકે છે જ્યાં મોટા પ્રમાણમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સ એક જ વિસ્તારમાં ઉભા થઈ રહ્યા છે.

ગુજરાત અને રાજસ્થાન આ મામલે મહત્વના રાજ્યો છે. બંને રાજ્યોમાં સોલાર અને પવન ઊર્જાના મોટા પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપથી વિકસ્યા છે. અહીં વિશાળ પ્રમાણમાં વીજળીનું ઉત્પાદન થઈ શકે છે, પરંતુ વીજળીનો વપરાશ દેશના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ થાય છે.

એટલે આ વિસ્તારોમાંથી દેશના અન્ય ભાગોમાં વીજળી પહોંચાડવા માટે મજબૂત ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક જરૂરી છે.

જો ઉત્પાદન કેન્દ્રો ઝડપથી વિકસે અને ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટ્સ પાછળ રહી જાય, તો વીજળી પેદા થયા પછી પણ તેનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.

ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટમાં કેમ થાય છે વિલંબ?

સોલાર અથવા વિન્ડ પ્રોજેક્ટ સ્થાપિત કરવામાં ઘણી વખત 18થી 24 મહિના જેટલો સમય લાગી શકે છે. પરંતુ ટ્રાન્સમિશન લાઇનનું કામ વધુ જટિલ હોય છે.

ટ્રાન્સમિશન લાઇન માટે જમીન, રાઇટ ઑફ વે, વિવિધ મંજૂરીઓ, પર્યાવરણ સંબંધિત પ્રક્રિયા અને અનેક સરકારી વિભાગો વચ્ચે સંકલનની જરૂર પડે છે.

આ પ્રક્રિયામાં વિલંબ થાય તો પાવર પ્લાન્ટ તૈયાર થઈ જાય છે, પરંતુ તેની વીજળી બહાર કાઢવા માટે જરૂરી લાઇન તૈયાર હોતી નથી.

એમ્બરના વિશ્લેષણ મુજબ આંતરરાજ્ય ટ્રાન્સમિશનના કેટલાક પ્રોજેક્ટમાં લાંબો વિલંબ જોવા મળ્યો છે. એક અહેવાલ પ્રમાણે ચાર પૈકી આશરે એક ઇન્ટર-સ્ટેટ પ્રોજેક્ટમાં એક વર્ષથી વધુનો વિલંબ થયો હતો.

આ સ્થિતિ ભારતના 2030ના ગ્રીન એનર્જી લક્ષ્ય માટે પણ મહત્વની બની શકે છે.

બેટરી સ્ટોરેજથી મળી શકે છે ઉકેલ

સોલાર અને પવન ઊર્જાની એક મર્યાદા એ છે કે તેનું ઉત્પાદન સતત એકસરખું રહેતું નથી.

સોલાર ઊર્જા દિવસ દરમિયાન વધુ મળે છે, જ્યારે સાંજે સૂર્યપ્રકાશ ઓછો થયા પછી ઘરો અને ઉદ્યોગોમાં વીજળીની માંગ ચાલુ રહે છે. જો આ વધારાની સોલાર વીજળીને બેટરીમાં સંગ્રહિત કરી શકાય, તો સાંજના સમયે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

આ માટે રિન્યુએબલ એનર્જી પૂલિંગ સ્ટેશનોની નજીક મોટા બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવી એક સંભવિત ઉકેલ બની શકે છે.

જો દિવસ દરમિયાન બનેલી વધારાની વીજળી સંગ્રહિત થાય, તો ટ્રાન્સમિશન પરનો તાત્કાલિક દબાણ પણ ઘટાડી શકાય અને વીજળી બગાડવાની શક્યતા પણ ઓછી થઈ શકે.

પરંતુ અહીં પણ ભારતને એક મોટો પડકાર છે—સ્ટોરેજની કિંમત.

મોંઘી બેટરી બની રહી છે અડચણ

મોટા પાયે વીજળી સંગ્રહવા માટે જરૂરી બેટરી સિસ્ટમની કિંમત હજુ પણ મોટી છે. બેટરી બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાતા કેટલાક કાચા માલની વૈશ્વિક સપ્લાય, ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને ચલણમાં થતા ફેરફારોની પણ તેની કિંમત પર અસર પડે છે.

ભારતીય કંપનીઓ માટે વિદેશમાંથી સાધનો અથવા બેટરી સંબંધિત ટેક્નોલોજી મેળવવી મોંઘી બની શકે છે. રૂપિયા સામે અન્ય કરન્સીની કિંમતમાં ફેરફાર થાય તો વિદેશી દેવું અથવા આયાત આધારિત પ્રોજેક્ટ્સના ખર્ચ પર પણ અસર પડે છે.

આ કારણોસર કેટલાક મોટા સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થયો છે અથવા તેઓ અપેક્ષા મુજબ આગળ વધી શક્યા નથી.

માત્ર ટેક્નોલોજી નહીં, પૈસાની પણ જરૂર

ભારતની ગ્રીન એનર્જી યાત્રામાં નાણાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પડકારોમાંનું એક છે.

2030 સુધીમાં 500 ગીગાવોટ બિન-અશ્મિભૂત વીજળી ક્ષમતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે દેશને આગામી વર્ષોમાં અંદાજે 400થી 500 અબજ ડોલર જેટલા રોકાણની જરૂર પડી શકે છે.

સરકાર, ભારતીય બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને ખાનગી કંપનીઓ તરફથી રોકાણ થઈ રહ્યું છે, પરંતુ આટલા મોટા પરિવર્તન માટે વધુ મૂડીની જરૂર પડશે.

સરકારના આર્થિક સર્વેના આંકડા મુજબ ભારતના ક્લાઇમેટ મિટિગેશન માટેના નાણાંનો મોટો હિસ્સો દેશની અંદરથી આવે છે.

વિકાસશીલ દેશોને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ સસ્તી મૂડી મળે તે માટે લાંબા સમયથી ચર્ચા થઈ રહી છે. સસ્તી લોન, ગેરંટી અને કરન્સી જોખમથી રક્ષણ જેવી સુવિધાઓ મળે તો ખાનગી રોકાણકારો માટે નવીનીકરણીય ઊર્જામાં વધુ રોકાણ કરવું સરળ બની શકે છે.

ભારતની વીજળીની માંગ પણ ઝડપથી વધી રહી છે

આ સમગ્ર ચર્ચા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતમાં વીજળીની માંગ સતત વધી રહી છે.

દેશમાં વીજળીની માંગ દર વર્ષે 7 ટકાથી વધુના સંયુક્ત વાર્ષિક દરે વધી રહી છે. આગામી વર્ષોમાં ડેટા સેન્ટર, સેમિકન્ડક્ટર અને ચિપ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, ઉદ્યોગો અને શહેરીકરણને કારણે વીજળીની જરૂરિયાત વધુ વધી શકે છે.

આથી ભારત માટે માત્ર નવીનીકરણીય ઊર્જા વધારવી પૂરતી નથી. વીજળીની વધતી માંગ અને ગ્રીન એનર્જીના વધતા ઉત્પાદન વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન બનાવવું પડશે.

2035 સુધીમાં વીજળીની માંગમાં મોટો વધારો

ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સીના અનુમાન પ્રમાણે 2035 સુધીમાં ભારતમાં વીજળીની માંગમાં આશરે 80 ટકા વધારો થઈ શકે છે. ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં આ સૌથી મોટા વધારાઓમાંનો એક હશે.

જો આ વધતી માંગનો મોટો હિસ્સો નવીનીકરણીય ઊર્જાથી પૂરો કરવામાં આવે તો ભારતના કાર્બન ઉત્સર્જનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

પરંતુ જો ગ્રીન એનર્જીનું ઉત્પાદન વધારવામાં આવે અને તેની સાથે ટ્રાન્સમિશન તથા સ્ટોરેજ ન વધે, તો પેદા થયેલી વીજળીનો એક ભાગ વેડફાઈ શકે છે.

હવે ભારત માટે આગળનો તબક્કો વધુ મુશ્કેલ

ભારતે ગ્રીન એનર્જીની સ્થાપિત ક્ષમતામાં ઝડપથી વધારો કરીને મહત્વપૂર્ણ તબક્કો પાર કર્યો છે. પરંતુ હવે પડકારનો પ્રકાર બદલાઈ રહ્યો છે.

પહેલા પ્રશ્ન હતો કે નવીનીકરણીય ઊર્જા કેવી રીતે વધારવી? હવે પ્રશ્ન છે કે તે ઊર્જાને કેવી રીતે સંપૂર્ણ રીતે ઉપયોગમાં લેવી?

તે માટે ત્રણ બાબતો ખાસ મહત્વની બની રહી છે—મજબૂત ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક, મોટા પાયે એનર્જી સ્ટોરેજ અને સસ્તી લાંબા ગાળાની નાણાકીય વ્યવસ્થા.

જો આ ત્રણેય ક્ષેત્રમાં જરૂરી ઝડપથી રોકાણ થાય, તો ભારત પોતાની વધતી ગ્રીન એનર્જી ક્ષમતાનો વધુ સારો ઉપયોગ કરી શકે છે.

ભારતની સ્વચ્છ ઊર્જાની સફર હવે માત્ર નવા સોલાર પેનલ અને પવનચક્કીઓ લગાવવા સુધી મર્યાદિત નથી. વીજળી જ્યાં બને છે ત્યાંથી જ્યાં તેની સૌથી વધુ જરૂર છે ત્યાં સુધી પહોંચાડવી, વધારાની વીજળી સંગ્રહિત કરવી અને સમગ્ર ગ્રિડને વધુ લવચીક બનાવવું આગામી દાયકાનો મોટો પડકાર રહેશે.