ભારતના ગ્રીન એનર્જી મિશનની કરોડરજ્જુ: હવે સૌર અને પવન ઊર્જા કરતાં શા માટે ‘એનર્જી સ્ટોરેજ’ બન્યું અતિ મહત્વપૂર્ણ?

ભારતના ગ્રીન એનર્જી સંક્રમણની અસલી કરોડરજ્જુ: વીજ કટોકટી ટાળવા અને ગ્રીડ સુરક્ષા માટે ‘એનર્જી સ્ટોરેજ’ કેમ બન્યું અનિવાર્ય?

ભારતનું નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) ક્ષેત્રે સંક્રમણ હવે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સઘન તબક્કામાં પ્રવેશ્યું છે. છેલ્લા એક દાયકા સુધી નીતિ નિર્માતાઓ અને નિષ્ણાતો સામે મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે દેશ કેટલી ઝડપથી સૌર (Solar) અને પવન (Wind) ઊર્જા ક્ષમતા ઉમેરી શકે છે. આજે આ પ્રશ્નનો સંતોષકારક જવાબ મળી ગયો છે. દેશની કુલ ૫૩૨.૭ GW સ્થાપિત વીજ ક્ષમતામાં નવીનીકરણીય ઊર્જાનો હિસ્સો ૫૧.૬ ટકા થઈ ગયો છે. માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં એકલા સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે, જેના કારણે ભારતે પોતાના ૫૦૦ GW નોન-ફોસિલ લક્ષ્યાંકને તેના નિર્ધારિત સમય કરતાં પૂરાં પાંચ વર્ષ વહેલાં પ્રાપ્ત કરી લીધો છે.

જોકે, આ મોટી સિદ્ધિ બાદ એક નવો અને અત્યંત જટિલ પ્રશ્ન ઊભો થયો છે: દેશ આ ઉત્પન્ન થયેલી વીજળીનો ઉપયોગ વાસ્તવિક જરૂરિયાતના સમયે વિશ્વસનીય રીતે કેવી રીતે કરી શકે?

ઉત્પાદન અને માગ વચ્ચેનો વિરોધાભાસ

જિંદાલ ઇન્ડિયા રિન્યુએબલ એનર્જીના સીઈઓ અમિત કુમાર મિત્તલના વિશ્લેષણ મુજબ, એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં દેશવ્યાપી ગરમીના મોજા (Heatwave) દરમિયાન ભારતમાં ૨૫૬ GW ની ઈતિહાસની સૌથી વધુ વીજળીની માગ નોંધાઈ હતી. બપોરના સમયે જ્યારે સૂર્યનો તડકો પ્રખર હોય છે, ત્યારે સૌર ઊર્જા દ્વારા સિસ્ટમને આશરે ૫૮ GW વીજળી મળતી હતી. પરંતુ સાંજ પડતાં જ સૂર્યાસ્ત સાથે સૌર ઉત્તપાદન શૂન્ય થઈ ગયું, જ્યારે ઘરો અને ઓફિસોમાં કુલિંગ લોડ (એસી અને ફેન) ચાલુ રહેવાથી વીજ માગ ચરમસીમા પર રહી. આ સમયે ગ્રીડને સ્થિર રાખવા માટે અન્ય પરંપરાગત સ્ત્રોતો પર નિર્ભર રહેવું પડ્યું હતું.

સૌર અને પવન ઊર્જા સ્વભાવે સમયાંતરે અને અનિશ્ચિત રીતે ઉત્પન્ન થાય છે. ઉત્પાદન અને માગ વચ્ચેનો આ તફાવત માત્ર એક નાની અસુવિધા નથી, પરંતુ એક મોટો માળખાકીય પડકાર છે. મે અને ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ની વચ્ચે, ટ્રાન્સમિશન અને ગ્રીડ ક્ષમતાના અભાવે ભારતે લગભગ ૨.૩ ટેરાવોટ-કલાક (TWh) સૌર ઊર્જાનો કાપ (Curtailment) કરવો પડ્યો હતો. નેશનલ લોડ ડિસ્પેચ સેન્ટરે સાંજના સમયે ૧૫ થી ૨૦ GW ની ખાધ અંગે ચેતવણી પણ આપી હતી. સિટીગ્રુપના અહેવાલમાં યોગ્ય રીતે નોંધવામાં આવ્યું છે કે, ભારત હવે “પૂરતી ઊર્જા નથી” તે સ્થિતિમાંથી બહાર નીકળીને “યોગ્ય સમયે ડિસ્પેચેબલ (જરૂરિયાત મુજબ વાપરી શકાય તેવી) ઊર્જા નથી” તે સ્થિતિ તરફ વધી રહ્યું છે.

સ્ટોરેજ ટેકનોલોજી: સમસ્યાનો કાયમી અર્થશાસ્ત્રીય ઉકેલ

આ ગંભીર સમસ્યાનો એકમાત્ર કાયમી ઉકેલ એનર્જી સ્ટોરેજ (Energy Storage) છે. બપોરના સમયે ઉત્પન્ન થતી વધારાની વીજળીને બેટરી કે અન્ય માધ્યમોમાં સંગ્રહિત કરી સાંજના પીક અવર્સ દરમિયાન ગ્રીડમાં ડિસ્ચાર્જ કરવાથી આ ખાઈ પૂરી શકાય છે.

સારી વાત એ છે કે સ્ટોરેજનું અર્થશાસ્ત્ર ઝડપથી અનુકૂળ બની રહ્યું છે. ભારતમાં બેટરી સ્ટોરેજ હરાજી માટેના ટેરિફમાં ૨૦૨૨ થી ૨૦૨૪ વચ્ચે ૬૫ ટકાથી વધુનો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે ૨૦૧૦ થી અત્યાર સુધી વૈશ્વિક સ્તરે થયેલા ૯૩ ટકાના કિંમત ઘટાડાને આભારી છે. એનર્જી થિંક-ટેન્ક ‘એમ્બર’ ના અંદાજ મુજબ, બેટરી સ્ટોરેજ સાથે સોલાર ઊર્જા જોડીને ભારતની ૯૦ ટકા વીજ માગને પ્રતિ યુનિટ આશરે ₹ ૫.૦૬ ના દરે પૂરી કરી શકાય છે. આ દર દેશના ઘણા રાજ્યોના કોમર્શિયલ અને રિટેલ ગ્રીડ ટેરિફ સાથે સીધો સ્પર્ધાત્મક છે.

ઊર્જા સુરક્ષા અને ભવિષ્યની જરૂરિયાત

જો સ્ટોરેજ ક્ષમતા ઊભી કરવામાં નહીં આવે, તો કાપવામાં આવતા દરેક સોલાર યુનિટની જગ્યાએ કોલસાથી વીજળી બનાવવી પડશે, જે નાણાકીય રીતે મોંઘી અને પર્યાવરણ માટે નુકસાનકારક છે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) ના અંદાજ મુજબ, વર્ષ ૨૦૩૨ સુધીમાં ભારતને ૪૭.૨ GW બેટરી સ્ટોરેજની સખત જરૂરિયાત પડશે. જ્યારે ૨૦૩૧-૩૨ સુધીમાં કુલ સંગ્રહ માગ ૭૩.૯૩ GW અને ૪૧૧.૪ GWh પર પહોંચવાની ગણતરી છે.

માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં, બેટરી અને પમ્પ્ડ હાઇડ્રોમાં ભારતની સ્થાપિત સંગ્રહ ક્ષમતા માત્ર ૧૧.૬ GWh ની આસપાસ હતી, જે ૨૦૩૦ ના દાયકાની જરૂરિયાત સામે ખૂબ નાની છે. બેટરીઓ ટૂંકા ગાળાની (૪ થી ૬ કલાક) દૈનિક જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે, પરંતુ નબળા ચોમાસા કે લાંબા ગાળાના વીજ સંકટ સમયે ‘પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ’ ની જરૂર પડે છે. ભારતમાં આ ક્ષેત્રે ૧૭૬ GW ની વિપુલ ક્ષમતા રહેલી છે, જેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.

સરકારી પ્રોત્સાહન અને નીતિગત સપોર્ટ

વર્તમાન સ્ટોરેજ ક્ષમતા અને ભવિષ્યની મોટી જરૂરિયાત વચ્ચેના આ અંતરને પૂરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે મજબૂત આયોજન હાથ ધર્યું છે. ૨૦૨૩ માં શરૂ કરાયેલી ‘વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગ’ (VGF) યોજના શરૂઆતમાં ૪ GWh પ્રોજેક્ટ્સ માટે હતી, પરંતુ મે ૨૦૨૬ માં તેનો વ્યાપ વધારીને ૩૦ GWh કરવામાં આવ્યો છે, જેને પાવર સિસ્ટમ ડેવલપમેન્ટ ફંડમાંથી ₹ ૫,૪૦૦ કરોડનું નાણાકીય સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.

આ ઉપરાંત, ₹ ૧૮,૧૦૦ કરોડની પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના હેઠળ દેશમાં જ ૫૦ GWh સ્થાપિત ક્ષમતા ધરાવતા બેટરી સેલ ઉત્પાદનના એકમો સ્થાપવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. આ પગલાંઓ ભારતને માત્ર ગ્રીન એનર્જી ઉત્પાદનમાં જ નહીં પરંતુ એનર્જી સ્ટોરેજના ક્ષેત્રમાં પણ વિશ્વગુરુ બનાવશે.