જાણો ભારતીય કાર્યબળ માટે ‘ગ્રીન સ્કિલ’ કેમ મહત્વની છે?

ભારતની સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતા ૨૯૦ GW ને વટાવી ગઈ: ધ્યેયથી ૫ વર્ષ પહેલાં લક્ષ્ય હાસલ કર્યા બાદ હવે ‘ગ્રીન સ્કિલ’ પર લક્ષ્ય કેન્દ્રિત કરવા નિષ્ણાતોનો આહ્વાન

હવામાન પરિવર્તન (Climate Change) ના વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે ભારતે અક્ષય ઊર્જા (Renewable Energy) ના ક્ષેત્રમાં એક અદ્ભુત અને ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. દેશની એકંદર સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતા ૨૯૦ ગીગાવોટ (GW) નો આંકડો વટાવી ગઈ છે. સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે ભારતે વર્ષ ૨૦૨૫ માં જ પોતાની કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતાના ૫૦ ટકા હિસ્સો બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ (Non-Fossil Fuel) સ્ત્રોતોમાંથી પ્રાપ્ત કરી લીધો હતો, જે તેના પેરિસ કરાર હેઠળના ૨૦૩૦ ના મૂળ લક્ષ્યાંક કરતાં પૂરા પાંચ વર્ષ આગળ છે.

જોકે, આ ભવ્ય સફળતા છતાં નાણાકીય અને ટેકનોલોજીકલ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર ઊર્જા ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવી પૂરતી નથી. આ પ્રગતિને લાંબા ગાળે ટકાવી રાખવા માટે દેશમાં સક્ષમ ‘ગ્રીન સ્કિલ્સ’ (હરિત કૌશલ્ય) ધરાવતું કાર્યબળ ઊભું કરવું અત્યંત અનિવાર્ય બની ગયું છે.

જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીના આંકડા અને મંત્રાલયનો રિપોર્ટ

નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના ડેટા અનુસાર, ૩૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬ સુધીમાં ભારતના ગ્રીન એનર્જી પોર્ટફોલિયોમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. દેશમાં વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી સ્થાપિત ક્ષમતાનો વિગતવાર ચિતાર નીચે મુજબ છે:

• સૌર ઊર્જા (Solar Energy): ભારતે આશરે ૧૬૫ ગીગાવોટ (GW) ની પ્રભાવશાળી સ્થાપિત સૌર ક્ષમતા સાથે આ ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રણી સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે.

• પવન ઊર્જા (Wind Energy): પવન ઊર્જા ક્ષેત્રે દેશની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૫૮ ગીગાવોટ પહોંચી ગઈ છે.

• જળવિદ્યુત (Hydro Power): મોટો જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સમાંથી પ૨ ગીગાવોટ અને નાના જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ૫ ગીગાવોટ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઉપલબ્ધ છે.

• બાયોમાસ અને વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી: બાયોમાસ ઊર્જામાંથી ૧૦.૮ ગીગાવોટ અને કચરામાંથી ઊર્જા બનાવતા પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ૮૦૦ મેગાવોટ (MW) થી વધુ ક્ષમતા સ્થાપિત થઈ ચૂકી છે.

આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતે અશ્મિભૂત ઇંધણ એટલે કે કોલસા અને પેટ્રોલિયમ પરની પોતાની નિર્ભરતા ઝડપથી ઘટાડી દીધી છે.

ICSE ૨૦૨૬ માં નિષ્ણાતોની ચેતવણી અને સૂચનો

તાજેતરમાં યોજાયેલી ૮મી આંતરરાષ્ટ્રીય સસ્ટેનેબિલિટી એજ્યુકેશન કોન્ફરન્સ (ICSE 2026) માં દેશ-વિદેશના પ્રખ્યાત પર્યાવરણવિદો અને નીતિ નિર્માતાઓ એકઠા થયા હતા. કોન્ફરન્સના ઉદ્ઘાટન સત્રમાં મોબિયસ ફાઉન્ડેશનના ચેરમેન પ્રદીપ બર્મને ભારતની આ ઉત્કૃષ્ટ સફરને બિરદાવવાની સાથે ભવિષ્યના પડકારો અંગે પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

પ્રદીપ બર્મને જણાવ્યું હતું કે, “૨૦૨૫ માં જ ભારતે તેની સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતાના ૫૦ ટકા બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોમાંથી પ્રાપ્ત કરી લીધા છે, જે ૨૦૩૦ ના લક્ષ્યાંકથી પાંચ વર્ષ આગળ છે. આપણી અક્ષય ઊર્જા ક્ષમતા હવે ૨૯૦ ગીગાવોટને વટાવી ગઈ છે, જે આપણી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ માત્ર શરૂઆત છે, ખરી યાત્રા હજુ બાકી છે. હવે આપણી મહત્વાકાંક્ષા અને વાસ્તવિક અમલીકરણ વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવાનો સમય આવી ગયો છે.”

ગ્રીન સ્કિલ અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમીનું મહત્વ

ICSE ૨૦૨૬ માં હાજર રહેલા નિષ્ણાતોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે માત્ર સોલાર પેનલ્સ કે વિન્ડ મિલ લગાવી દેવાથી ભારતનું ક્લીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન પૂરું થતું નથી. ઓછા કાર્બન ઉત્સર્જન ધરાવતા અર્થતંત્રને ટેકો આપવા માટે નવીનતમ સિસ્ટમ્સ અને તકનીકી કૌશલ્યની જરૂર પડશે.

આ માટે ચાર મુખ્ય ક્ષેત્રો પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવું જરૂરી છે: ૧. મહત્વપૂર્ણ ખનિજો (Critical Minerals): લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સનું યોગ્ય પ્રોસેસિંગ અને ઉપયોગ. ૨. ઈ-કચરો અને બેટરી રિસાયક્લિંગ (E-Waste & Battery Recycling): સોલાર પેનલ્સ અને ઈલેક્ટ્રિક વાહનોની બેટરીઓ નકામી થયા પછી તેનું સુરક્ષિત રિસાયક્લિંગ. ૩. ટકાઉ ટેકનોલોજી અને નવીનતા: સંસાધનોની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે નવી ગ્રીન ટેકનોલોજી વિકસાવવી. ૪. કાર્યબળનું ગ્રીન સ્કિલિંગ: યુવાનોને માત્ર આ પરંપરાગત શિક્ષણ આપવાને બદલે અક્ષય ઊર્જા સાધનોના મેન્ટેનન્સ, ઇન્સ્ટોલેશન અને મેનેજમેન્ટનું વ્યવહારુ શિક્ષણ આપવું.

મોબિયસ ફાઉન્ડેશનના પ્રમુખ અને સીઈઓ પ્રિયંકા શર્માએ ઉમેર્યું હતું કે, હવે ટકાઉપણું (Sustainability) માત્ર પર્યાવરણીય ચર્ચાઓ પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું. તે આર્થિક વૃદ્ધિ, આજીવિકા, નવી રોજગારી અને માનવ સુખાકારી સાથે સીધું જોડાઈ ગયું છે. જેમ જેમ સ્વચ્છ ઊર્જાનો વ્યાપ વધશે, તેમ તેમ ગ્રીન સ્કિલ ધરાવતા કાર્યબળ માટે કરોડો નવી તકો ઊભી થશે.

સિસ્ટમમાં પરિવર્તન અને નાગરિકોની સક્રિય ભાગીદારી

ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (TERI) ના ડિરેક્ટર જનરલ ડૉ. વિભા ધવને જણાવ્યું હતું કે, આજના સમયમાં આપણી વર્તમાન સિસ્ટમો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર પુનર્વિચાર કરવો જરૂરી છે. જો આપણે સસ્ટેનેબિલિટી ચાળણીમાંથી આજના માળખાગત વિગતો નહીં ચકાસીએ, તો ભવિષ્યમાં મોટા આર્થિક અને પર્યાવરણીય સંકટો આવી શકે છે.

બીજી તરફ, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના પ્રો-વાઈસ ચાન્સેલર પ્રો. ભાસ્કર વીરાએ એક મહત્વપૂર્ણ પાસા તરફ ધ્યાન દોરતા ચેતવણી આપી હતી. તેમણે કહ્યું કે પર્યાવરણીય પડકારોનો ઉકેલ માત્ર ટેકનોલોજીના સહારે શક્ય નથી. કોઈપણ ગ્રીન રિવોલ્યુશન ત્યારે જ સફળ થાય છે જ્યારે દેશના સામાન્ય નાગરિકો સક્રિય રીતે તેમાં પોતાનો ભાગ ભજવે. ગ્રીન ફ્યુચર માટે કૌશલ્ય વર્ધનની સાથે નાગરિક જાગૃતિ પણ એટલી જ અનિવાર્ય છે.

૨૯૦ ગીગાવોટની ક્ષમતા વટાવીને ભારતે સાબિત કરી દીધું છે કે વૈશ્વિક ક્લાઇમેટ એક્શનમાં તે અગ્રેસર છે. હવે જો ભારત ગ્રીન સ્કિલ, બેટરી રિસાયક્લિંગ અને સ્થાનિક કૌશલ્ય વિકાસ પર યોગ્ય રોકાણ કરશે, તો તે માત્ર ઊર્જા સ્વતંત્ર જ નહીં બને, પરંતુ વિશ્વ માટે ગ્રીન ટેકનોલોજી અને કુશળ માનવબળ પૂરૂં પાડતું મુખ્ય કેન્દ્ર બની જશે.