ગુજરાત બન્યું દેશનું પ્રથમ રાજ્ય, AI ડેટા સેન્ટર્સ માટે ગ્રીન એનર્જી કરી ફરજિયાત

ધોલેરા બનશે ગ્રીન AI હબ! ગુજરાત સરકારની નવી ડેટા સેન્ટર નીતિ જાહેર

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડેટા સેન્ટર્સની વૈશ્વિક માંગ હાલમાં વધી રહી છે. આ વચ્ચે, દેશના ઉર્જા અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાંથી મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક સમાચાર સામે આવ્યા છે. ગુજરાત AI ડેટા સેન્ટર્સ માટે નવીનીકરણીય ઉર્જા – અથવા “ગ્રીન પાવર” – સંપૂર્ણપણે ફરજિયાત બનાવનાર ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે.

ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં ‘વિકસીત ગુજરાત ડેટા સેન્ટર પોલિસી 2026-29’ ને સત્તાવાર રીતે સૂચિત કર્યું છે. આ નવી નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય 2029 સુધીમાં ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજન (ધોલેરા SIR) માં અને તેની આસપાસ 7.5-ગીગાવોટ (GW) ‘ગ્રીન AI’ ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો છે. આ વિસ્તારને વિશ્વના સૌથી મોટા હાઇપરસ્કેલ ગ્રીન AI ડેટા સેન્ટર હબ તરીકે વિકસાવવાની યોજના છે. ચાલો આ નીતિના દરેક પાસાની વિગતવાર તપાસ કરીએ.

શું છે ગુજરાતની આ નવી નીતિની સૌથી મોટી ખાસિયત?

દેશના અન્ય રાજ્યોની ડેટા સેન્ટર નીતિઓથી ગુજરાતની આ નીતિ કઈ રીતે અલગ છે, તે જાણવું ખૂબ જ રસપ્રદ છે. અત્યાર સુધી મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, તમિલનાડુ, ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોએ પણ પોતપોતાની ડેટા સેન્ટર નીતિઓ બનાવી છે. આ તમામ રાજ્યો મુખ્યત્વે સ્ટામ્પ ડ્યુટીમાં છૂટ, વીજળી સબસિડી અને વિકાસ શુલ્કમાં રાહત આપીને કંપનીઓને આકર્ષિત કરતા રહ્યા છે. મહારાષ્ટ્ર જેવી જગ્યાઓ પર પણ ગ્રીન એનર્જીના ઉપયોગ માટે કંપનીઓને માત્ર પ્રોત્સાહિત (Nudge) કરવામાં આવે છે.

જોકે, ગુજરાત સરકારે આ સંદર્ભમાં એક સાહસિક પગલું ભર્યું છે. નવી નીતિ હેઠળ, પાત્ર પ્રોજેક્ટ્સ માટે તેમના કુલ વીજળી વપરાશના ઓછામાં ઓછા 51% નવીનીકરણીય અને ગ્રીન એનર્જી સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આ ફક્ત સૂચન અથવા પ્રોત્સાહન નથી; તે સરકારી લાભો અને સબસિડી મેળવવા માટે એક કડક, ફરજિયાત શરત છે.

ગુજરાત પાસે આ લાભ અને મજબૂત માળખાગત સુવિધા શા માટે છે?

ગુજરાત સરકારનું આ પગલું મનસ્વી નથી; તે રાજ્યની મજબૂત ઔદ્યોગિક અને ભૌગોલિક સ્થિતિ દ્વારા આધારભૂત છે:

• વિશાળ વીજળી ક્ષમતા: રાજ્ય પાસે પહેલેથી જ લગભગ 74 ગીગાવૉટની સ્થાપિત ઊર્જા ક્ષમતા (Installed Power Capacity) ઉપલબ્ધ છે.

• મજબૂત રિન્યુએબલ ઇકોસિસ્ટમ: ગુજરાતમાં દુનિયાનું સૌથી મોટું ખાવડા હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક (Khavda Park) પહેલેથી જ આવેલું છે, જે સૌર અને પવન ઊર્જાનું બહુ મોટું કેન્દ્ર છે.

• બેહતર કનેક્ટિવિટી અને નાણાકીય વ્યવસ્થા: ધોલેરાનું ક્ષેત્ર, અત્યાધુનિક ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કનેક્ટિવિટી અને ગિફ્ટ સિટી (GIFT City)નું વિશ્વ સ્તરીય નાણાકીય માળખું આ પ્રોજેક્ટને વધુ મજબૂતી આપે છે.

• આકર્ષક નાણાકીય પ્રોત્સાહનો: આ નીતિ હેઠળ કંપનીઓને પાવર ટેરિફ સબસિડી, કેપિટલ ગ્રાન્ટ અને કુલ રોકાણ પર 75% સુધીની ટેક્સ છૂટ જેવા મોટા લાભ આપવામાં આવી રહ્યા છે.

ડેવલપર્સ અને રિન્યુએબલ સેક્ટર માટે કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે આ ફેરફાર?

AI ના વધતા અપનાવવાને કારણે ભારતમાં વીજળીની માંગ વધી રહી છે. એવો અંદાજ છે કે દેશની કુલ વીજળી માંગ 2025 માં આશરે 1,418 TWh થી વધીને 2030 સુધીમાં 1,945 TWh થશે, જેમાં ડેટા સેન્ટરો આ વૃદ્ધિમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે.

ગુજરાત સરકારના આ નિર્ણયથી ડેટા સેન્ટર બનાવતી કંપનીઓ (Hyperscalers) નું આખું સમીકરણ બદલાઈ જશે. હવે ડેવલપર્સે પાછળથી પર્યાવરણ અનુકૂળ (ESG Upgrade) બનવાની औપચારિકતાઓ પૂરી કરવાને બદલે, શરૂઆતથી જ સૌર અને પવન ઊર્જાના મજબૂત કરારો (PPAs) તૈયાર કરવા પડશે. વૈશ્વિક ટેક કંપનીઓ અને ક્લાઉડ પ્રોવાઇડર્સ પર હંમેશાથી પોતાના કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવાનું દબાણ રહે છે. આવા સંજોગોમાં ગુજરાતનું આ ગ્રીન મેન્ડેટ તે કંપનીઓ માટે એક મોટું આકર્ષણ બની ગયું છે જે પોતાની વૈશ્વિક સ્થિરતા પ્રતિબદ્ધતાઓ (Global Sustainability Commitments)ને પૂરું કરવા માંગે છે.

બીજી બાજુ, ભારતના સૌર અને પવન ઊર્જા ડેવલપર્સ માટે આ એક ખૂબ જ મોટો વ્યાપારી અવસર છે. તેમને હવે સરકારી વીજળીની હરાજીથી હટીને એક નવો, નીતિગત રીતે સુરક્ષિત અને મજબૂત ખરીદદાર (Offtake Demand) મળી ગયો છે.

ગુજરાત સરકારનું આ સાહસિક પગલું પર્યાવરણીય અધોગતિ અને આબોહવા પરિવર્તન સામે ભારતની લડાઈને મજબૂત બનાવે છે, પરંતુ ભવિષ્યની તકનીકી સ્પર્ધામાં દેશને મોખરે પણ રાખે છે. જ્યારે ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓ આટલી અનોખી રીતે સંરેખિત થાય છે, ત્યારે રાષ્ટ્રનો વિકાસ અને તેનું ભવિષ્ય બંને સુરક્ષિત છે. એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે અન્ય રાજ્યો ગુજરાતના પગલે ચાલે છે અને ગ્રીન ડેટા સેન્ટર નીતિઓને ફરજિયાત બનાવે છે કે નહીં.