PM-KUSUM યોજના: વિકેન્દ્રીકૃત સોલાર ક્ષમતામાં રાજસ્થાન દેશમાં મોખરે, સોલાર પંપ સ્થાપનામાં મેળવ્યું ત્રીજું સ્થાન
કેન્દ્ર સરકારની અતિ મહત્વાકાંક્ષી ‘પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઉર્જા સુરક્ષા એવમ ઉત્થાન મહાભિયાન’ (PM-KUSUM) યોજના હેઠળ રાજસ્થાને અસાધારણ સફળતા હાંસલ કરી છે. લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડા અનુસાર, ખેડૂતોની જમીન પર વિકેન્દ્રીકૃત સોલાર પાવર પ્લાન્ટ્સ (Decentralised Solar Power Plants) સ્થાપવાના મામલે રાજસ્થાન સમગ્ર દેશમાં પ્રથમ સ્થાને પહોંચી ગયું છે. આ સાથે જ સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપની સ્થાપના ક્ષેત્રે પણ રાજ્યએ દેશમાં ત્રીજું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.
લોકસભામાં ચૂરુના સાંસદ રાહુલ કસવા અને ઝુંઝુનૂના સાંસદ બ્રિજેન્દ્ર સિંહ ઓલા દ્વારા પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નોના લેખિત જવાબમાં નવી અને અક્ષય ઉર્જા રાજ્ય મંત્રી શ્રીપાદ યેસો નાઇકે આ માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે રાજ્ય સરકારની સક્રિય ભાગીદારી અને ખેડૂતોમાં વધેલી જાગરૂકતાના પરિણામે રાજસ્થાન PM-KUSUM યોજનાના અમલીકરણમાં અગ્રેસર રહ્યું છે.
મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ:
વિકેન્દ્રીકૃત સોલાર ક્ષમતા: વર્ષ 2021-22થી અત્યાર સુધીમાં 1,236 મેગાવોટ (MW) થી વધુ ક્ષમતાના પ્લાન્ટ્સ કાર્યરત.
નાણાકીય વર્ષ 2026-27નો પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળો: દેશભરમાં સ્થપાયેલી કુલ 673.97 MW ક્ષમતામાંથી એકલું રાજસ્થાન 500.09 MW (લગભગ 74%) ફાળો ધરાવે છે.
સોલાર પંપની સ્થાપના: ચાલુ નાણાકીય વર્ષના જૂન સુધીમાં 27,701 સોલાર પંપ સ્થાપિત કરાયા.
આવકમાં વધારો: સોલાર પંપના ઉપયોગથી ખેડૂતોની આવકમાં સરેરાશ 40% નો વધારો નોંધાયો.
ઘટક-એ: વિકેન્દ્રીકૃત સોલાર પ્લાન્ટ્સમાં દેશમાં પ્રથમ
PM-KUSUM યોજનાના કમ્પોનન્ટ-એ (Component-A) હેઠળ ખેડૂતોની નકામી કે પડતર જમીન પર 2 મેગાવોટ (MW) સુધીના નાના અને વિકેન્દ્રીકૃત સોલાર પાવર પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. આ ઘટક હેઠળ રાજસ્થાને 2021-22થી અત્યાર સુધીમાં 1,236 MW થી વધુની ક્ષમતા કમિશન કરી છે, જે દેશના તમામ રાજ્યોમાં સૌથી વધુ છે.
વિશેષ રૂપે, ચાલુ નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં (એપ્રિલથી જૂન) ભારતમાં કુલ 673.97 MW વિકેન્દ્રીકૃત સોલાર ક્ષમતા ઉમેરવામાં આવી હતી, જેમાંથી 500.09 MW એકલા રાજસ્થાનમાં જ સ્થાપિત થઈ છે. આનો અર્થ એ થયો કે દેશના કુલ ઉમેરામાં રાજસ્થાનનો હિસ્સો લગભગ 74% જેટલો અભૂતપૂર્વ રહ્યો છે.
ઘટક-બી: સોલાર પંપ સ્થાપનામાં ત્રીજું સ્થાન
ખેતી માટે સિંચાઈની સુવિધા સુધારવા અને ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના હેતુથી શરૂ કરાયેલા કમ્પોનન્ટ-બી (Component-B) હેઠળ સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપ સ્થાપવામાં આવે છે.
વર્ષ 2020-21 થી જૂન 2026 સુધીના સમયગાળા દરમિયાન રાજસ્થાને કુલ 1,27,639 સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપ સ્થાપિત કર્યા છે. આ સિદ્ધિ સાથે રાજસ્થાન દેશમાં ત્રીજા સ્થાને છે. આ યાદીમાં મહારાષ્ટ્ર (5,51,971 પંપ) પ્રથમ અને હરિયાણા (1,94,969 પંપ) બીજા સ્થાને છે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશ અને ઝારખંડ અનુક્રમે ચોથા અને પાંચમા ક્રમે આવે છે.
રાજસ્થાનમાં સોલાર પંપ સ્થાપનાનો વર્ષવાર આંકડો:
વર્ષ 2022-23: 31,588 સોલાર પંપ
વર્ષ 2025-26: 33,713 સોલાર પંપ
ચાલુ નાણાકીય વર્ષ (જૂન સુધી): 27,701 સોલાર પંપ
રાષ્ટ્રીય સ્તરે અત્યાર સુધીમાં આ યોજના હેઠળ કુલ 11.49 લાખથી વધુ સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર પંપ કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે.
ઘટક-સી: ગ્રીડ કનેક્ટેડ એગ્રીકલ્ચર પંપનું સોલરાઇઝેશન
ગ્રીડ-કનેક્ટેડ કૃષિ પંપ અને ફીડરોના સોલરાઇઝેશન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા કમ્પોનન્ટ-સી (Component-C) માં પણ રાજસ્થાન ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે. રાજ્યએ વર્ષ 2025-26 દરમિયાન 1.68 લાખ કૃષિ પંપોનું સોલરાઇઝેશન કર્યું હતું, જ્યારે ચાલુ નાણાકીય વર્ષના જૂન મહિના સુધીમાં વધુ 29,887 પંપોને સોલાર ઉર્જા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે PM-KUSUM એ માંગ-આધારિત (Demand-driven) યોજના છે. રાજ્યો દ્વારા મોકલવામાં આવેલા પ્રસ્તાવો અને તેમના અમલીકરણના ટ્રેક રેકોર્ડના આધારે લક્ષ્યાંકો ફાળવવામાં આવે છે. રાજસ્થાનમાં ખેડૂતોની સક્રિય ભાગીદારી, જમીનની સરળ ઉપલબ્ધતા અને ફીડર વિભાજન જેવા પરિબળોએ આ સફળતામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે.
