Khavada Green Energy Park: કચ્છના ઉજ્જડ રણમાં ભારતનો અદ્ભુત ચમત્કાર; પેરિસ કરતાં ૫ ગણો મોટો ગ્રીન એનર્જી પાર્ક ૧૬ મિલિયન ઘરોને આપશે વીજળી
ગુજરાતના કચ્છના સૂકા અને ઉજ્જડ મીઠાના મેદાનોમાં, ભારત એક એવો ઔદ્યોગિક અને પર્યાવરણીય ચમત્કાર આકાર આપી રહ્યું છે જે પ્રથમ નજરે લગભગ અવાસ્તવિક લાગે છે. અદાણી ગ્રીન એનર્જી લિમિટેડ દ્વારા વિકસિત થઈ રહેલો ‘ખાવડા પ્રોજેક્ટ’ અત્યારે ભારતની નવીનીકરણીય ઉર્જા (Renewable Energy) પ્રોત્સાહનનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ બની ગયો છે. આ મેગા પ્રોજેક્ટની સફળતાના કારણે કંપનીએ ૨૦ ગીગાવોટની ઓપરેશનલ ક્લીન પાવર ક્ષમતાનો ઐતિહાસિક આંકડો પાર કરી લીધો છે, જેમાં માત્ર કચ્છના આ રણ વિસ્તારમાં જ ૯.૫ ગીગાવોટ (GW) સૌર ઊર્જા સફળતાપૂર્વક કાર્યરત થઈ ચૂકી છે.
આ પ્રોજેક્ટની વિશેષતા માત્ર તેના વિશાળ કદ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સોલાર પેનલ્સ, આધુનિક વિન્ડ ટર્બાઇન, અત્યાધુનિક બેટરી સ્ટોરેજ, હાઈ-વોલ્ટેજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને પાણી બચાવનારા રોબોટ્સને એક વિશાળ સ્વચ્છ-ઊર્જા મશીનમાં કેવી રીતે પરિવર્તિત કરી રહ્યું છે તે જોવાનું છે. આ એક એવી વીજળી વ્યવસ્થા છે જે ફક્ત કાગળ પર જ લીલી (ગ્રીન) નથી, પરંતુ ઘરો, કારખાનાઓ અને મહાનગરોને જ્યારે ખરેખર જરૂર હોય ત્યારે અવિરત સપ્લાય આપવા સક્ષમ છે.
પેરિસ કરતાં પાંચ ગણો મોટો પાવર પ્લાન્ટ
કચ્છનું આ ઉજ્જડ રણ હવે એક વૈશ્વિક પાવર પ્લાન્ટમાં ફેરવાઈ ગયું છે. ખાવડા પ્રોજેક્ટને ૨૦૮ ચોરસ માઇલની વિશાળ જમીન પર ફેલાયેલા ૩૦ ગીગાવોટના નવીનીકરણીય ઉર્જા પ્લાન્ટ તરીકે આયોજિત કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટના કદનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય કે આ વિસ્તાર ફ્રાન્સની રાજધાની પેરિસના કદ કરતાં લગભગ પાંચ ગણો અને ભારતના આર્થિક પાટનગર મુંબઈ જેટલો મોટો છે.
અહીં બાંધકામ અત્યંત અભૂતપૂર્વ ઝડપે આગળ વધ્યું છે. માર્ચ ૨૦૨૪માં, અદાણી ગ્રીને માત્ર ૧૨ મહિના કરતાં પણ ઓછા સમયમાં પ્રથમ ૧ GW સૌર ક્ષમતા દેશને સમર્પિત કરી દીધી હતી, જેમાં આશરે ૨.૪ મિલિયન સોલાર મોડ્યુલનો ઉપયોગ થયો હતો. ચાલુ વર્ષે જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં, સાઇટ પર ૯.૫ GW સૌર ક્ષમતા સંપૂર્ણપણે કાર્યરત થઈ ગઈ છે. એકવાર આ ૩૦ GW નો પ્લાન્ટ સંપૂર્ણ તૈયાર થઈ જશે, ત્યારે તે દર વર્ષે લગભગ ૮૧ અબજ કિલોવોટ-કલાક વીજળી ઉત્પન્ન કરશે, જે ભારતના ૧૬ મિલિયન (૧.૬ કરોડ) કરતાં વધુ ઘરોને રોશન કરવા માટે પૂરતી હશે.
બેટરી સ્ટોરેજ: ચીનની બહાર વિશ્વની સૌથી મોટી જમાવટ
સૌર ઉર્જાની સૌથી મોટી મર્યાદા એ છે કે તે સૂર્યપ્રકાશ હોય ત્યાં સુધી જ ઉપલબ્ધ રહે છે, પરંતુ લોકો સાંજ પછી વીજળીનો વપરાશ બંધ કરતા નથી. આ જ કારણ છે કે અદાણી ગ્રીને ખાવડા ખાતે ૩.૫૫ GWh (ગીગાવોટ-કલાક)ની બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) કાર્યરત કરી છે. ચીનની બહાર આ વિશ્વની સૌથી મોટી બેટરી સંગ્રહ વ્યવસ્થા છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, આ સ્ટોરેજ સિસ્ટમમાંથી ૩.૩૭ GWh જેટલી પૂરતી સ્વચ્છ ઉર્જા સંગ્રહિત કરી શકાશે જે અંદાજે ૧૦ લાખ ઘરોને આખો દિવસ વીજળી પૂરી પાડી શકે. કંપનીના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર સાગર અદાણીના મતે, આ બેટરી સ્ટોરેજ વ્યવસ્થા આગામી સમયમાં નવીનીકરણીય ઉર્જાને હવામાન-આધારિત સ્ત્રોત મટાડીને ગ્રીડની મજબૂત કરોડરજ્જુ બનાવશે.
ધૂળ સામે લડવા રોબોટિક ટેક્નોલોજી
કચ્છ જેવા શુષ્ક અને પવનવાળા વિસ્તારમાં સોલાર પેનલ્સ પર ધૂળ જામવી એ એક મોટો પડકાર છે, જે વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઘટાડે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ખાવડામાં પાણી વગરની (Waterless) રોબોટિક સફાઈ પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. પાણીની તંગી ધરાવતા કચ્છ માટે આ ટેક્નોલોજી આશીર્વાદરૂપ છે, કારણ કે જો લાખો પેનલ્સ સાફ કરવા પાણી વપરાય તો મોટો પર્યાવરણીય તણાવ પેદા થાય. આ ઉપરાંત, અહીં ‘બાયફેશિયલ’ સોલાર મોડ્યુલ્સ વપરાયા છે જે પેનલની બંને બાજુથી સૂર્યપ્રકાશ પકડી શકે છે.
ભારતનો આબોહવા પરનો મોટો દાવ અને રોજગારી
ભારત સરકારે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ GW બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ (Non-fossil fuel) ક્ષમતા સુધી પહોંચવાનો રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે. ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના અંત સુધીમાં દેશની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતાના ૫૧.૯૩% હિસ્સો સ્વચ્છ સ્ત્રોતોનો થઈ ચૂક્યો છે. અદાણી ગ્રીનનો ૨૦ GW નો કરન્ટ પોર્ટફોલિયો દર વર્ષે દેશના કુલ વીજ વપરાશના ૩% હિસ્સો પૂરો પાડે છે અને વાર્ષિક ૪૦.૮ મિલિયન ટન કાર્બન ઉત્સર્જન અટકાવે છે.
આ પ્રોજેક્ટ આર્થિક દ્રષ્ટિએ પણ ક્રાંતિકારી છે, કારણ કે તે પૂર્ણ થતાં સુધીમાં દેશના ૧૫,૨૦૦થી વધુ લોકોને હાઈ-સ્કિલ ‘ગ્રીન જોબ્સ’ (રોજગારી) પૂરી પાડશે. જો કે, આ વીજળીને રાષ્ટ્રીય ગ્રીડ સુધી પહોંચાડવા માટે અદાણી એનર્જી સોલ્યુશન્સે ૧૮૫ માઈલનો મોટો ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટ પણ હાથ ધર્યો છે, જે ભારતના ગ્રીડ પ્રેશર અને પરિવહનના અવરોધોને દૂર કરવામાં નિર્ણાયક સાબિત થશે. અંતે, ખાવડા પ્રોજેક્ટ એ સાબિત કરશે કે શું સ્વચ્છ ઉર્જા જૂના ઉર્જા અર્થતંત્રના સ્તરે મોટા પાયે સફળ થઈ શકે છે કે નહીં.
