નવીનીકરણીય ઉર્જાનું નવું શિખર: ખેડૂતોની સુરક્ષા અને સુવિધા માટે રાજસ્થાનની મોટી પહેલ
પરંપરા અને આધુનિકતાનો સુમેળ સાધતું રાજસ્થાન આજે ભારતના વિકાસના નકશા પર એક નવી ઓળખ ઊભી કરી રહ્યું છે. એક સમયે માત્ર ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું આ રાજ્ય આજે ‘ગ્રીન એનર્જી’ અને ‘સ્માર્ટ ગવર્નન્સ’નું વૈશ્વિક હબ બની રહ્યું છે. રાજસ્થાનનો આ વિકાસ માત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે જમીની સ્તરે માનવ સંસાધનો અને પર્યાવરણને સશક્ત બનાવવાનો એક અભિનવ પ્રયાસ છે.
ડિજિટલ ક્રાંતિ: જમીન વહીવટમાં પારદર્શિતા
કોઈપણ રાજ્યના વિકાસનો પાયો તેની જમીન વહીવટની વ્યવસ્થા છે. દાયકાઓ સુધી, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર જૂની અને જટિલ અમલદારશાહીમાં ફસાયેલું હતું. ખેડૂતોને તેમના જમીનના રેકોર્ડ (નકલ) મેળવવા માટે દિવસો સુધી પટવારી અને તહસીલ કચેરીઓના ચક્કર કાપવા પડતા હતા. આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે રાજસ્થાન સરકારે ‘ડિજિટલ ઈન્ડિયા લેન્ડ રેકોર્ડ્સ મોડર્નાઈઝેશન પ્રોગ્રામ’ (DLRMP) હેઠળ એક મોટું પગલું ભર્યું છે.
‘અપના ખાતા’ પોર્ટલ દ્વારા આજે ખેડૂતો એક ક્લિક પર પોતાની જમીનના દસ્તાવેજો, નામંતરણ અને પાકની સ્થિતિ જોઈ શકે છે. આગામી સમયમાં, ખેડૂતો માટે એક ‘યુનિક આઈડેન્ટિટી કાર્ડ’ લાવવાની તૈયારી ચાલી રહી છે, જે ડિજિટલ ઓળખના માળખાને વધુ મજબૂત બનાવશે. રાજસ્થાનના મહેસૂલ મંત્રી હેમંત મીણાના મતે, આ ડિજિટાઈઝેશનથી ખેડૂતોને પાક, હવામાનની આગાહી અને વાવણીના સમયપત્રક વિશેની માહિતી સીધી તેમના મોબાઈલ પર મળે છે, જેણે ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો કર્યો છે.
ગ્રીન એનર્જી: સૌર ઉર્જાથી ચમકતું રાજસ્થાન
રાજસ્થાનની ભૌગોલિક સ્થિતિ તેને સૌર ઉર્જા માટે આદર્શ બનાવે છે. ‘રાઈઝિંગ રાજસ્થાન’ પહેલ હેઠળ રાજ્યએ 5 લાખ કરોડ રૂપિયાના સમજૂતી કરારો (MoUs) પ્રાપ્ત કર્યા છે, જેમાં સ્વચ્છ ઉર્જાનું ક્ષેત્ર સૌથી આગળ છે. રાજ્ય સરકારનું લક્ષ્ય છે કે 2027 સુધીમાં રાજ્યના દરેક જિલ્લામાં ખેડૂતોને દિવસ દરમિયાન ખેતી માટે વીજળી પૂરી પાડવામાં આવે. આનાથી ખેડૂતોને રાત્રિના સમયે ખેતરમાં પાણી વાળવાની જોખમી પરિસ્થિતિમાંથી મુક્તિ મળશે.
સરકારે વહીવટી અવરોધોને દૂર કરવા માટે ખાસ અધિકારીઓની નિમણૂક કરી છે, જેથી પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂરા થઈ શકે. મહેસૂલ વિભાગ અહીં એક ‘ઉત્પ્રેરક’ (Catalyst) તરીકે કામ કરી રહ્યું છે, જે સિંચાઈ, પીડબ્લ્યુડી અને શિક્ષણ જેવા દરેક વિભાગને જમીન ફાળવણીમાં પ્રાથમિકતા આપે છે.
ગ્રામીણ સશક્તિકરણ: આદિવાસી મહિલાઓ અને સંસાધનો
સાચો વિકાસ તે છે જે સમાજના છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચે. રાજસ્થાનના આદિવાસી વિસ્તારો જેવા કે ઉદયપુર અને પ્રતાપગઢમાં વન સંરક્ષણ અને આજીવિકાને જોડીને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિ લાવવામાં આવી રહી છે. ‘રાજીવિકા’ (Rajeevika) સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) દ્વારા આદિવાસી મહિલાઓ વન પેદાશો જેવી કે મહુઆના લાડુ, ઔષધીય સફેદ મૂસળી અને જંગલી ફૂલોમાંથી બનાવેલા કુદરતી રંગોનું વ્યાપારીકરણ કરી રહી છે. આ પહેલ માત્ર તેમની આવકમાં વધારો નથી કરતી, પરંતુ તેમની પરંપરાઓને પણ જીવંત રાખે છે.
વધુમાં, ‘વંદે ગંગા’ જળ સંરક્ષણ અભિયાન અને ‘એક પેડ મા કે નામ’ જેવી ઝુંબેશો દ્વારા પરંપરાગત વાવ (Baoris) અને જળાશયોને પુનર્જીવિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. સરકારી નીતિઓ જેમ કે ‘ઉજ્જવલા ગેસ યોજના’ને કારણે જંગલોના કટાવમાં ઘટાડો થયો છે અને હરિયાળીમાં વધારો જોવા મળ્યો છે.
યુવા પેઢી અને નવી ટેકનોલોજી
રાજસ્થાનનો યુવા ખેડૂત હવે ટેકનોલોજીને અપનાવી રહ્યો છે. પોલીહાઉસ અને આધુનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા ખેતી કરીને તેઓ ઓછા પાણીમાં વધુ પાક મેળવી રહ્યા છે. શિક્ષણ અને ટેકનોલોજીના સમન્વયથી, ગામડાનો યુવાન હવે ખેતીને વ્યવસાય તરીકે અપનાવી રહ્યો છે. સરકારનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે, “જ્યાં સુધી ગ્રામીણ અર્થતંત્ર મજબૂત નહીં થાય, ત્યાં સુધી દેશ મજબૂત નહીં બને.”
વૈશ્વિક જોડાણ: જન્મભૂમિ અભિયાન
રાજસ્થાન પોતાની સફળતાની સફરમાં તેના વૈશ્વિક સમુદાયને પણ સાથે લઈ રહ્યું છે. ‘જન્મભૂમિ અભિયાન’ દ્વારા સરકાર સફળ ઉદ્યોગપતિઓને તેમના મૂળ સાથે જોડાવા અને રાજ્યમાં રોકાણ કરવા પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. પારદર્શક વહીવટીતંત્ર, ઝડપથી વિકસતું રિન્યુએબલ એનર્જી નેટવર્ક અને સશક્ત ગ્રામીણ સમુદાય – આ ત્રણ સ્તંભો પર રાજસ્થાનનું ટકાઉ વિકાસનું મોડેલ ટકેલું છે.
રાજસ્થાનનો આ વિકાસ ગાથા એ વાતનો પુરાવો છે કે આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણનું જતન સાથે મળીને થઈ શકે છે. જ્યારે નીતિઓમાં સ્પષ્ટતા હોય અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ જમીની સ્તરે કરવામાં આવે, ત્યારે પરિણામો અદભૂત હોય છે. રાજસ્થાન આજે માત્ર એક રાજ્ય નથી, પરંતુ સમગ્ર ભારત માટે એક એવું મોડેલ બની ગયું છે જે ગ્રીન એનર્જી અને ગ્રામીણ સ્થિતિસ્થાપકતાને સાંકળીને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
