ભારતમાં પાવર ગ્રીડ અને ઊર્જા સુરક્ષાનો ગંભીર પ્રશ્ન: શું માત્ર સોલાર અને વિન્ડ એનર્જી કોલસાનો વિકલ્પ બની શકે?
ભારતમાં ગ્રીન એનર્જી એટલે કે નવીનીકરણીય ઊર્જાના ક્ષેત્રે છેલ્લા એક દાયકામાં અભૂતપૂર્વ ક્રાંતિ જોવા મળી રહી છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લાંબા ગાળા માટે સ્વચ્છ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ વીજળી મેળવવાના સતત પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે, જે નાગરિકો અને ઉદ્યોગો માટે ખુશીનું કારણ બની રહ્યા છે. તાજેતરમાં જ ભારત સરકારની અગ્રણી સંસ્થા સોલાર એનર્જી કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (SECI) દ્વારા ૧ ગીગાવોટ (1 GW) ‘રાઉન્ડ-ધ-ક્લોક’ (RTC) એટલે કે ચોવીસેય કલાક નવીનીકરણીય ઊર્જા મેળવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ ટેન્ડર બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.
આ ટેન્ડરમાં ₹ ૫.૨૫ પ્રતિ યુનિટનો અત્યંત શાનદાર અને સ્પર્ધાત્મક પુરવઠા ભાવ (Tariff) જોવા મળ્યો છે. આ વીજળીનું પ્રમાણ એવું છે કે ગોવા જેવા સમગ્ર રાજ્યને ચોવીસેય કલાક સતત પાવર સપ્લાય પૂરો પાડી શકાય. જોકે, આકર્ષક ટેરિફ દરો ચોક્કસપણે ઉત્સાહજનક છે, પરંતુ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શું આ સફળતા ભારતમાંથી કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સને ગાદી પરથી ઉતારવા માટે પૂરતી છે?
ચોવીસ કલાક વીજ પુરવઠાનું મહત્વ અને સસ્તો ટેરિફ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સૌર અને પવન ઊર્જાના ઉત્પાદન ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. આ અગાઉ પણ RTC વીજ પુરવઠો મેળવવા માટેના અનેક પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તાજેતરનું આ ટેન્ડર એક વિશેષ કારણથી અલગ પડે છે.
આ મોડેલ માત્ર દિવસ દરમિયાન વીજળી આપવા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ લાંબા સમય સુધી અને વર્ષના તમામ દિવસોમાં ઉચ્ચ સ્તરની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરે છે. આનાથી દિવસ અને રાત્રિના અલગ-અલગ સમયે દેશભરમાં ઊભી થતી પાવરની ઊંચી માગને કોઈ પણ વિઘ્ન વગર સફળતાપૂર્વક પૂરી કરી શકાશે. ₹ ૫.૨૫ ના ભાવે ૨૪x૭ સ્વચ્છ વીજળી મળવી એ ચોક્કસપણે ગ્રીન ઇકોનોમી માટે પ્રોત્સાહક બાબત છે.
શું ગ્રીન એનર્જી એકલી કોલસાની જગ્યા લઈ શકે?
આ શાનદાર સફળતા છતાં, નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે નીતિ ઘડવૈયાઓએ કોઈ પણ પ્રકારની નીતિગત આત્મસંતુષ્ટિ (Policy Complacency) માં રાચવું જોઈએ નહીં. આજે પણ ભારતની બેઝલોડ પાવર જરૂરિયાતો માટે દેશ મુખ્યત્વે કોલસા આધારિત થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ પર જ નિર્ભર છે. સૌર ઊર્જા માત્ર દિવસે ઉપલબ્ધ હોય છે અને પવન ઊર્જા મોસમી હોય છે.
આ બંનેના મિશ્રણથી પણ જ્યારે રાત્રિના સમયે અથવા પવન ઓછો હોય ત્યારે ગ્રીડની સ્થિરતા જાળવવી અત્યંત કઠિન બને છે. ૨૪ કલાક અક્ષય ઊર્જા આપવા માટે અદ્યતન ‘બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ’ (BESS) અને પમ્પડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સની જરૂર પડે છે, જે હાલમાં ખૂબ મોંઘા છે અને તેની મોટાભાગની ટેકનોલોજી આયાત કરવી પડે છે.
સ્વદેશી નવીનતા અને આત્મનિર્ભરતા જ એકમાત્ર માર્ગ
ભારતને પોષણક્ષમ અને ટકાઉ ઊર્જા સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે આપણે વિદેશી ટેકનોલોજી પર નિર્ભર રહેવાને બદલે દેશમાં જ સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ને વેગ આપવો પડશે. જ્યાં સુધી દેશમાં સ્થાનિક રીતે સસ્તી, લાંબા આયુષ્ય ધરાવતી અને વધુ ક્ષમતા વાળી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ વિકસાવવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી ૨૪ કલાક ગ્રીન પાવર સંપૂર્ણપણે કોલસાનું સ્થાન લઈ શકે નહીં.
ચીન અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો પર નિર્ભરતા ઘટાડીને સ્વદેશી ઇનોવેશન અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા જ ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગ્રીન એનર્જીના ક્ષેત્રે સાચા અર્થમાં ‘સુપરપાવર’ બની શકશે. SECI નો આ નવો ટેરિફ દર ચોક્કસપણે એક આશાસ્પદ ડગલું છે, પરંતુ કોલસા મુક્ત ભારતના સ્વપ્નને સાકાર કરવા માટે હજુ ટેકનોલોજીકલ ક્રાંતિની લાંબી મંજિલ કાપવી બાકી છે.
