ગ્રીન એનર્જીમાં ભારતનું ભવિષ્ય: સૂર્ય, પવન અને બેટરી સ્ટોરેજની શક્તિ
ભારત સરકારે 2032 સુધીમાં 124 GW ઉર્જા સંગ્રહ ક્ષમતા સ્થાપિત કરવા માટે એક વ્યાપક રોડમેપ રજૂ કરીને સ્વચ્છ ઉર્જા સંક્રમણમાં વૈશ્વિક નેતા તરીકે પોતાનું સ્થાન મજબૂત બનાવ્યું છે. આ મહત્વપૂર્ણ પગલું ગ્રીડ સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા અને દેશના મહત્વાકાંક્ષી સ્વચ્છ ઉર્જા લક્ષ્યોને ટેકો આપવા માટે કેન્દ્રિય છે.
નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) અને સંલગ્ન સંસ્થાઓ દ્વારા જાહેર કરાયેલ આ પહેલનો હેતુ ઝડપથી વિકસતી બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતાને એકીકૃત કરવાનો છે, જે 2030 સુધીમાં 500 GW સુધી પહોંચવાનું લક્ષ્ય છે.
ઊર્જા સંગ્રહ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય ભાગ
2032 સુધીમાં 124 GW ઉર્જા સંગ્રહ લક્ષ્યને વ્યૂહાત્મક રીતે બે પ્રાથમિક તકનીકો વચ્ચે વહેંચવામાં આવ્યું છે:
બેટરી ઉર્જા સંગ્રહ સિસ્ટમ્સ (BESS): 74 GW નો ધ્યેય. BESS ઑફ-પીક અવર્સ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી વધારાની સૌર અને પવન ઉર્જાનો સંગ્રહ કરવા અને ઉચ્ચ માંગના સમયગાળા દરમિયાન તેને મુક્ત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે, જેનાથી ગ્રીડ સ્થિરતા જાળવી રાખવામાં આવશે અને ચોવીસ કલાક નવીનીકરણીય ઉર્જા પુરવઠાને સરળ બનાવવામાં આવશે.
પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ: 50 GW નો લક્ષ્યાંક. આ ક્ષમતા વિવિધ ઊંચાઈઓ પરના જળાશયો વચ્ચે પાણી ખસેડીને લાંબા ગાળાની સંગ્રહ ક્ષમતાઓ પ્રદાન કરીને BESS ને પૂરક બનાવશે.
સંગ્રહ માળખાના વિસ્તરણને ભારતના સ્વચ્છ ઉર્જા ઇકોસિસ્ટમના એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે જોવામાં આવે છે, જે રોકાણ, નવીનતા અને રોજગાર સર્જનને પ્રોત્સાહન આપે છે. વધુમાં, 2029-30 સુધી નવીનીકરણીય ખરીદી જવાબદારી (RPO) અને ઊર્જા સંગ્રહ જવાબદારી (ESO) માર્ગ નક્કી કરતો આદેશ જુલાઈ 2022 માં વીજળી મંત્રાલય દ્વારા જારી કરવામાં આવ્યો હતો.
ઉત્પાદન અને નાણાકીય સહાય
ભારત શક્તિશાળી સરકારી યોજનાઓ અને નાણાકીય પ્રોત્સાહનો સાથે આ ઊર્જા સંક્રમણને સમર્થન આપી રહ્યું છે, ખાસ કરીને સ્થાનિક ઉત્પાદન અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને:
ઉત્પાદન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાઓ:
સોલર પીવી મોડ્યુલ્સ: MNRE ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સોલર પીવી મોડ્યુલ્સ પર રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ માટે PLI યોજના અમલમાં મૂકી રહ્યું છે, જેનો ખર્ચ ₹24,000 કરોડ છે. આ યોજનાનો હેતુ આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા, ગીગા વોટ (GW) સ્કેલ ઉત્પાદન ક્ષમતા બનાવવા અને અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી રજૂ કરવાનો છે. યોજનાના તબક્કા-II હેઠળ, સપ્ટેમ્બર 2022 માં ₹19,500 કરોડના ખર્ચ સાથે માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી હતી, જેના કારણે 39,600 મેગાવોટની સંકલિત સોલાર પીવી મોડ્યુલ ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવા માટે 11 બિડર્સની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.
બેટરી સ્ટોરેજ (ACC): સરકારે જૂન 2021 માં ઉત્પાદન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ યોજના, ‘નેશનલ પ્રોગ્રામ ઓન એડવાન્સ્ડ કેમિસ્ટ્રી સેલ (ACC) બેટરી સ્ટોરેજ’ ને સૂચિત કર્યું હતું.
બેટરી સપ્લાય ચેઇનને વેગ આપવો:
કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 માં બેટરી ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે ઘણા પગલાં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. મુખ્ય જાહેરાતોમાં લિથિયમ-આયન બેટરી, કોબાલ્ટ અને કોપર જેવા મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના કચરા અને ભંગાર પર કસ્ટમ ડ્યુટી મુક્તિનો સમાવેશ થાય છે. આનો હેતુ ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા, આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા અને કાચા માલનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
ખાણકામના ઉપ-ઉત્પાદનોમાંથી મહત્વપૂર્ણ ખનિજોને પુનઃપ્રાપ્ત કરવા, વણવપરાયેલા સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરવા અને ગોળાકાર અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક નવી નીતિ નક્કી કરવામાં આવી છે.
એકંદર ભારતીય બેટરી બજાર 2029 સુધીમાં આશરે USD 7.2 બિલિયનથી વધીને USD 15.65 બિલિયન થવાનો અંદાજ છે.
નાણાકીય અને નિયમનકારી માળખા:
બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ વિકસાવવા માટે સ્કીમ ફોર વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) માટે ઓપરેશનલ માર્ગદર્શિકા માર્ચ અને ઓક્ટોબર 2024 માં બહાર પાડવામાં આવી હતી.
એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (ESS) માટે ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન ચાર્જીસમાં માફીની જાહેરાત 10 જૂન 2025 ના રોજ કરવામાં આવી હતી.
માર્ચ 2022 માં BESS ની ઉત્પાદન, ટ્રાન્સમિશન અને વિતરણ સંપત્તિ, જેમાં આનુષંગિક સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે, પ્રાપ્તિ અને ઉપયોગ અંગે માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી હતી.
ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને રિન્યુએબલ સેક્ટર મોમેન્ટમ
સંગ્રહ ઉપરાંત, ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનમાં વિકાસને વેગ આપી રહ્યું છે, જેને રિન્યુએબલ વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીના વિદ્યુત વિચ્છેદન-વિશ્લેષણ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
ઊર્જા મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે ભારત 2030 સુધીમાં 5 મિલિયન ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું સંચિત ઉત્પાદન કરવાનો ઇરાદો ધરાવે છે.
મુખ્ય ઔદ્યોગિક ખેલાડીઓ નોંધપાત્ર પ્રતિબદ્ધતાઓ કરી રહ્યા છે: ગૌતમ અદાણીએ વિશ્વની સૌથી મોટી રિન્યુએબલ ઉર્જા કંપની બનવા અને વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી સસ્તી હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવા માટે $70 બિલિયનનું રોકાણ કરવાની યોજના જાહેર કરી. રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ 400,000 ટન હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે આશરે 3 GW સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરવાની યોજના ધરાવે છે.
ઓઇલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (OIL) દ્વારા એપ્રિલ 2022 માં આસામમાં ભારતનો પ્રથમ 99.99% શુદ્ધ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પાઇલટ પ્લાન્ટ સ્થાપવાનો સમાવેશ થાય છે.
સહાયક સરકારી નીતિઓ અને વૈશ્વિક રિન્યુએબલ ઉર્જા પહેલો સ્વચ્છ ભવિષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી કંપનીઓ માટે મજબૂત વળતર બનાવી રહી છે. ઘણી ગ્રીન એનર્જી કંપનીઓ ઉચ્ચ વૃદ્ધિ માટે તૈયાર છે:
અદાણી ગ્રીન એનર્જી લિમિટેડ ભારતની સૌથી મોટી રિન્યુએબલ પાવર ઉત્પાદક કંપની છે, જેની નાણાકીય વર્ષ 2024 સુધીમાં 10.9 GW કાર્યકારી ક્ષમતા છે.
મિનિરત્ન કેટેગરી I PSU, SJVN લિમિટેડ, 2024 સુધીમાં 2,377 MW કાર્યકારી ક્ષમતા નોંધાવી છે અને 2040 સુધીમાં 50 GW સુધી પહોંચવાની યોજના ધરાવે છે.
વિન્ડ ટર્બાઇન જનરેટર ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન માટે જાણીતી સુઝલોન એનર્જી લિમિટેડે નાણાકીય વર્ષ 2025 ના બીજા ક્વાર્ટરમાં મજબૂત આવક વૃદ્ધિ નોંધાવી છે.
KPI ગ્રીન એનર્જી લિમિટેડે 28.2 MW સૌર પ્રોજેક્ટ માટે મંજૂરી મેળવી છે અને નાણાકીય વર્ષ 2025 માં 60% થી 70% વૃદ્ધિનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
ભારત દ્વારા આ નીતિઓનો આક્રમક સ્વીકાર દર્શાવે છે કે દેશ ઊર્જા સંગ્રહ અને સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રોને તેની ભાવિ આર્થિક અને પર્યાવરણીય વ્યૂહરચનાના પાયાના પથ્થર તરીકે ગણી રહ્યો છે.
