વીજળીની અછત વેઠતું ઉત્તર પ્રદેશ કેવી રીતે બન્યું પાવર-સરપ્લસ રાજ્ય?

૫૪૦૦ કરોડના ગ્રીન એનર્જી કોરિડોરથી ઉત્તર પ્રદેશમાં વીજળીની કાયાપલટ

ઉત્તર પ્રદેશ પોતાના વીજ ક્ષેત્રમાં એક અભૂતપૂર્વ અને અત્યંત મોટા પાયે પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશને દેશમાં વીજળીની ભારે અછત ધરાવતું રાજ્ય માનવામાં આવતું હતું, જ્યાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અંધારપટ અને શહેરોમાં લાંબા પાવર કટ સામાન્ય બાબત હતી. પરંતુ, આજે એ દિવસો ભૂતકાળ બની ગયા છે. દેશમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતી વીજળીની માંગ ધરાવતું હોવા છતાં, ઉત્તર પ્રદેશ હવે એક વીજળી-સરપ્લસ (પાવર-સરપ્લસ) રાજ્ય બનવા તરફ મક્કમતાથી આગળ વધી રહ્યું છે. રાજ્ય સરકારે તેની વિશાળ વસ્તીને ટેકનિકલી આવરી લેવા અને ઉદ્યોગોને અવિરત પાવર આપવા માટે પૂરતું વીજ ઉત્પાદન સુરક્ષિત કરવામાં સફળતા મેળવી છે. તાજેતરમાં ૩૨,૦૦૦ મેગાવોટ સુધી પહોંચેલો પાવર સપ્લાય એ વર્તમાન સરકારની આયોજનબદ્ધ નીતિઓની સફળતા દર્શાવે છે.

ભારતમાં મહારાષ્ટ્ર પછી બીજા ક્રમની સૌથી વધુ વીજ માંગ ઉત્તર પ્રદેશમાં નોંધાય છે. ખાસ કરીને ઉનાળાના મહિનાઓમાં રહેણાંક વિસ્તારોમાં એર કન્ડીશનર (AC) નો વધતો ઉપયોગ અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વ્યાપક વીજળીકરણના કારણે રાજ્યની ટોચની વીજ માંગ નાટ્યાત્મક રીતે વધીને ૩૧ થી ૩૩ ગીગાવોટ (GW) ને વટાવી જાય છે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) ના અંદાજ અનુસાર, આટલી પ્રચંડ માંગ વચ્ચે પણ યુપી પાવર ગ્રીડ તેની ટોચની માંગ ક્ષમતામાં આશરે ૧૩% અને એકંદર ઉર્જા ઉપલબ્ધતામાં ૧૪% થી વધુ આરામદાયક અને ચોખ્ખી વાર્ષિક સરપ્લસ ધરાવે છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની કાયાપલટ અને ગ્રામીણ ગ્રીડ કનેક્ટિવિટી

હાલમાં ઉત્તર પ્રદેશની સ્થાપિત વીજ ક્ષમતા ૩૧,૬૦૦ મેગાવોટથી વધુ છે, જે થર્મલ, હાઇડ્રો પ્રવાહ અને સોલાર જેવા પરંપરાગત અને નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતોના મિશ્રણ પર આધારિત છે. આ મજબૂત ગ્રીડના કારણે આજે રાજ્યના તમામ જિલ્લા મુખ્યાલયોને ૨૪ કલાક અવિરત વીજળી મળી રહી છે, જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ ગ્રીડ કનેક્ટિવિટીનો વ્યાપક વિસ્તાર થતાં સરેરાશ ૨૨.૬ કલાક વીજ પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે.

વર્ષ ૨૦૧૭ થી નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના સમયગાળા દરમિયાન રાજ્યના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મોટો સુધારો કરાયો છે. આ ગાળામાં વિતરણ ટ્રાન્સફોર્મર્સની સંખ્યા ૧૫.૮૭ લાખથી વધારીને ૨૭.૯૧ લાખથી વધુ કરવામાં આવી છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ૩૩/૧૧ કેવી (kV) ના ૭૬૫ નવા સબસ્ટેશનોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી રાજ્યમાં કુલ સબસ્ટેશનોની સંખ્યા ૪,૫૮૨ પર પહોંચી ગઈ છે. વીજળીના આ આધુનિકીકરણને કારણે પાવર ટ્રાન્સફોર્મર્સનો નિષ્ફળતા (બગડવાનો) દર પણ ૧.૯૬% થી ઘટીને માત્ર ૦.૬૮% અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ટ્રાન્સફોર્મર્સનો નિષ્ફળતા દર ૯.૩૧% થી ઘટીને ૬.૫૫% થઈ ગયો છે.

ગ્રાહકલક્ષી યોજનાઓ અને ૧૦૦% વીજળીકરણનો લક્ષ્યાંક

યુપી સરકારે રાજ્યના છેવાડાના વિસ્તારો સુધી પ્રકાશ પહોંચાડવા માટે ૨,૯૪,૮૧૮ ‘મજરા’ (નાના ગામડાઓ/પરાં) નું સફળતાપૂર્વક વીજળીકરણ કરીને ૧૦૦% કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે, જે ૨૦૧૭ સુધી માત્ર ૧.૨૮ લાખ મજરા સુધી મર્યાદિત હતું. કનેક્શન આપવાની પ્રક્રિયામાં પણ મોટો રેકોર્ડ બન્યો છે. વર્ષ ૨૦૧૨-૧૭ દરમિયાન જ્યાં માત્ર ૮.૪૪ લાખ વીજ જોડાણો અપાયા હતા, તેની સરખામણીએ ૨૦૧૭ થી અત્યાર સુધીમાં ૧૬૫ લાખથી વધુ નવા કનેક્શન્સ જારી કરવામાં આવ્યા છે. નવા કનેક્શન માટે સરકારે ‘ઝટપટ પોર્ટલ’ શરૂ કર્યું છે, જેનાથી ગ્રાહકોને વહીવટી વિલંબ વિના તુરંત કનેક્શન મળી જાય છે. આ ઉપરાંત, ખાનગી ટ્યુબવેલ ચલાવતા ખેડૂતોને મફત વીજળી આપવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવાયો છે અને બિલ રાહત યોજના હેઠળ વીજ ચોરીના જૂના કિસ્સાઓમાં મુખ્ય બાકી રકમ પર માફી આપવાની જોગવાઈઓ પ્રથમ વખત રજૂ કરાઈ છે.

ટેકનોલોજીના અમલીકરણમાં ઉત્તર પ્રદેશ રિવેમ્ડ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સેક્ટર સ્કીમ (RDSS) હેઠળ ખોટ ઘટાડવાના કાર્યોમાં ૯૬% પ્રગતિ સાથે દેશભરમાં પ્રથમ ક્રમે છે. સ્માર્ટ મીટરિંગ પહેલમાં પણ રાજ્ય મોખરે છે, જ્યાં અત્યાર સુધીમાં ૫૬ લાખ ગ્રાહક મીટર, ૨.૧૯ લાખ ટ્રાન્સફોર્મર મીટર અને ૨૦,૦૦૦ ફીડર મીટરનું ૧૦૦% કવરેજ પૂર્ણ થઈ ગયું છે.

ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર અને સોલાર પાવર ક્ષેત્રે હબ બનતું યુપી

રાજ્યની ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતા વર્ષ ૨૦૧૬-૧૭માં ૧૭,૮૯૦ મેગાવોટ હતી, જે વધીને ૩૧,૫૦૦ મેગાવોટ થઈ છે અને પાવર આયાત કરવાની ક્ષમતા પણ ૭,૮૦૦ મેગાવોટથી વધીને ૧૬,૭૦૦ મેગાવોટ થઈ ગઈ છે. આ શાનદાર દેખાવ બદલ પાવરજેન ઇન્ડિયા દ્વારા ઉત્તર પ્રદેશ પાવર ટ્રાન્સમિશન લિમિટેડને ‘ટ્રાન્સમિશન કંપની ઓફ ધ યર – સ્ટેટ ટ્રાન્સકો એવોર્ડ ૨૦store૨૫’ થી સન્માનિત કરવામાં આવી છે.

રાજ્ય સરકાર હાલમાં ઉત્તર પ્રદેશ પાવર ટ્રાન્સમિશન કોર્પોરેશન લિમિટેડ દ્વારા આશરે ૫,૪૦૦ કરોડ રૂપિયાના રોકાણ સાથે ‘ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર ફેઝ-૨’ (GEC-II) નો અમલ કરી રહી છે. આ કોરિડોર મુખ્યત્વે બુંદેલખંડ જેવા સૌર ઉર્જાથી સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાંથી ગ્રીન એનર્જી મેળવીને તેને રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય ગ્રીડ સુધી પહોંચાડશે. આ સમર્પિત નેટવર્ક ગ્રીડની સ્થિરતા વધારશે અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડશે.

હાલમાં યુપીની સ્થાપિત સૌર ક્ષમતા ૩.૫ ગીગાવોટ (GW) છે, જેમાં ૧ ગીગાવોટથી વધુ રૂફટોપ સોલાર સામેલ છે. વર્ષ ૨૦૨૭ સુધીમાં ૨૨ ગીગાવોટ સૌર ઉર્જાના એકીકરણના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય સાથે ઉત્તર પ્રદેશ ભારતમાં ક્લીન એનર્જીના સૌથી મોટા હબ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. આ ગ્રીન ક્રાંતિ સોલાર પાર્ક, બેટરી સ્ટોરેજ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા ઉદ્યોગોમાં અબજો રૂપિયાનું નવું રોકાણ આકર્ષી રહી છે.