ગ્રીન એનર્જીની રેસમાં તિબેટ: ચીન માટે આશીર્વાદ કે પર્યાવરણીય સંકટ?

ગ્રીન એનર્જીનું ‘ડાર્ક સાઇડ’: તિબેટના સંસાધનો અને ચીનની મહત્વાકાંક્ષી ઊર્જા ક્રાંતિ

આજે જ્યારે આખી દુનિયા ક્લાઈમેટ ચેન્જ સામે ઝઝૂમી રહી છે અને અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) ને બદલે ગ્રીન એનર્જી તરફ વળી રહી છે, ત્યારે ચીન વિશ્વના સૌથી મોટા રિન્યુએબલ એનર્જી પાવરહાઉસ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. સોલાર પેનલ્સ, વિન્ડ ટર્બાઇન અને ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ બેટરીના ઉત્પાદનમાં ચીનનો દબદબો છે. પરંતુ આ આધુનિક ‘ગ્રીન’ ક્રાંતિની પાછળ એક એવી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે, જેના વિશે દુનિયા બહુ ઓછું જાણે છે. આ વાસ્તવિકતા તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશોમાં વણાયેલી છે, જ્યાં ચીન પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે પર્યાવરણ અને સ્થાનિક સંસ્કૃતિની કિંમત ચૂકવી રહ્યું છે.

તિબેટ: ચીનનું નવું ‘એનર્જી ગ્રીડ’ સેન્ટર

તિબેટનું ભૌગોલિક સ્થાન તેને ગ્રીન એનર્જી માટે આદર્શ બનાવે છે. અહીંની તીવ્ર સૂર્યપ્રકાશની તીવ્રતા, પર્વતીય નદીઓનો પ્રવાહ અને ખનિજ સંપત્તિથી ભરપૂર જમીન ચીન માટે સોનાની ખાણ સમાન બની ગઈ છે. ચીનની ગ્રીન એનર્જી સપ્લાય ચેઈનનો મુખ્ય આધારસ્તંભ આજે તિબેટ છે. યાલુન્ગ ત્સાંગપો નદી પરના મેટોક (મોતુઓ) મેગા-ડેમ જેવી યોજનાઓ હોય કે પછી ગીચ સોલાર ફાર્મ્સનું જાળું, ચીન આ આખા પ્રદેશને પોતાની ગ્રીન એનર્જી ફેક્ટરીમાં ફેરવી રહ્યું છે.

જોકે, પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું આ વિકાસ તિબેટના લોકો માટે છે? જવાબ છે: બિલકુલ નહીં. આ સંસાધનો પર તિબેટના સ્થાનિક લોકોનો કોઈ અધિકાર કે નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા બાકી રહી નથી.

ખનિજોનો અંધાધૂંધ શિકાર: ધાતુઓની દોડ

ચીનની ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને સૌર ઊર્જા માટેની ભૂખ વધતા, તિબેટની ધરતીને ખોદવાનું કામ તેજ બન્યું છે. તાજેતરમાં નાગચુ પ્રીફેક્ચરમાં ૧.૧ મિલિયન ટન ક્રોમાઇટ મળી આવતા અને શિગાત્સેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ક્વાર્ટઝના નવા સ્ત્રોતો મળતા, ચીને આ વિસ્તારમાં તેની ખાણકામની પ્રવૃત્તિઓ અનેકગણી વધારી દીધી છે.

યુલૉંગ કોપર માઇન જેવી મોટી ખાણો ચીન માટે નફાનું મોટું સાધન છે. વર્ષ ૨૦૨૫ના પ્રથમ નવ મહિનામાં જ ૧,૨૫,૦૦૦ મેટ્રિક ટન કોપરનું ઉત્પાદન થયું છે અને તેનો આઉટપુટ ૧૧.૬ અબજ યુઆનને પાર કરી ગયો છે. પરંતુ ૫,૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ આ પ્રકારના વિશાળ સ્તરે ખાણકામ કરવું એ હિમાલયની નાજુક ઇકોસિસ્ટમ માટે એક ટાઈમ બોમ્બ સમાન છે. આ પ્રવૃત્તિઓથી પર્વતોનું ધોવાણ, જળસ્ત્રોતોનું પ્રદૂષણ અને ગ્લેશિયર્સના ઓગળવાની ગતિ તેજ થઈ રહી છે.

પર્યાવરણ અને સંસ્કૃતિનું નિકંદન

ગ્રીન એનર્જીના નામે કરવામાં આવતા આ વિકાસકામો તિબેટની પ્રાચીન સંસ્કૃતિને ભૂંસી રહ્યા છે. ખામ્ટોક દેગે (Gangtuo) ડેમની યોજનાને જ જોઈએ, તો તે ડ્રિચુ નદી પર બની રહ્યો છે. આ યોજનાના કારણે માત્ર પર્યાવરણને નુકસાન નથી થવાનું, પણ ૧૪મી સદીના ભીંતચિત્રો ધરાવતી વોન્ટો મઠ જેવી છ જેટલી ઐતિહાસિક ધરોહર પાણીમાં ડૂબી જશે. ૪,૨૦૦ થી વધુ સ્થાનિક લોકોને તેમના મૂળ ઘરથી વિસ્થાપિત થવું પડશે. આ શું છે? શું આ ગ્રીન એનર્જી છે કે સાંસ્કૃતિક સંહાર?

સંશોધકોનું માનવું છે કે તિબેટમાં ફેલાઈ રહેલા સોલાર ફાર્મ્સ માત્ર સ્વચ્છ ઊર્જા માટે નથી, પરંતુ તે ચીનના વ્યૂહાત્મક એજન્ડાનો ભાગ છે. આ પ્રોજેક્ટ્સની આડમાં સ્થાનિક લોકોની જીવનશૈલી અને તેમની પરંપરાગત પશુપાલન અને ખેતીની પદ્ધતિઓને ખતમ કરવામાં આવી રહી છે.

માનવ અધિકારો અને કાયદાનું શાસન

જ્યારે પણ કોઈ સ્થાનિક વ્યક્તિ આ પર્યાવરણીય વિનાશ વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવે છે, ત્યારે તેને ક્રૂરતાપૂર્વક દબાવવામાં આવે છે. ખામ્ટોક દેગે ડેમ સામેના વિરોધ પ્રદર્શનમાં ૧,૦૦૦ થી વધુ તિબેટીયનોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જે રીતે ત્સોન્ગોન ત્સેરિંગ જેવા કાર્યકરોને જેલમાં ધકેલવામાં આવ્યા છે, તે સાબિત કરે છે કે ચીનમાં ‘સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ’ ના નામે વિરોધનો અવાજ સાંભળવાની કોઈ જગ્યા નથી.

યુનાઈટેડ નેશન્સ (UN) એ ‘ક્રિટિકલ એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન મિનરલ્સ’ અંગે જે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે, તેમાં માનવ અધિકારો અને ન્યાયી વિકાસને પ્રાથમિકતા આપવાનું કહેવાયું છે. ચીન જે નવા ખાણકામ કાયદાઓ ૧૫ જુલાઈથી અમલમાં લાવી રહ્યું છે, તે કાગળ પર તો સારા લાગે છે, પણ શું તે જમીની સ્તરે લાગુ થશે? ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ચીન સરકારી કંપનીઓના હિતો સામે નાગરિકોના અધિકારોને હંમેશા ગૌણ રાખે છે.

ભવિષ્યની દિશા: શું ખરેખર ગ્રીન એનર્જી ટકાઉ છે?

ગ્રીન એનર્જી એ માનવજાત માટે અત્યંત જરૂરી છે, પરંતુ જો તેની કિંમત એક પ્રદેશના કુદરતી વારસા અને માનવ અધિકારોના ભોગે ચૂકવવી પડતી હોય, તો તે વિકાસ કહેવાય નહીં. તિબેટના ભોગે થતું આ વિકાસનું મોડેલ લાંબા ગાળે એશિયાની જળ સુરક્ષા માટે પણ મોટું જોખમ છે.

જો ચીન ખરેખર ગ્રીન એનર્જીના માર્ગે જવા માંગતું હોય, તો તેણે આ અભિગમ બદલવો પડશે. સૌ પ્રથમ, તિબેટના લોકો સાથે પારદર્શક સંવાદ થવો જોઈએ. કોઈપણ પ્રોજેક્ટ પહેલા તેમની સંમતિ લેવી જોઈએ. પર્યાવરણીય પ્રભાવના અભ્યાસ (Environmental Impact Assessment) સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો દ્વારા થવા જોઈએ, સરકારી ઈશારે નહીં.

તિબેટ આજે માત્ર પર્વતોનો પ્રદેશ નથી રહ્યો, તે ચીનની ગ્રીન મહત્વાકાંક્ષાનું કેન્દ્ર બની ગયો છે. પરંતુ જો આ કેન્દ્ર પર થતા અત્યાચારો નહીં અટકે, તો ભવિષ્યમાં આ ‘ગ્રીન’ એનર્જી ક્રાંતિ એક મોટી પર્યાવરણીય અને માનવીય આપત્તિનું કારણ બનશે. વિશ્વએ પણ આ બાબતે સક્રિય થવાની જરૂર છે. ક્લાઈમેટ એક્શનના નામે કોઈ પ્રદેશની સંસ્કૃતિને ભૂંસી નાખવાની પરવાનગી ન હોવી જોઈએ.