કચ્છના બન્નીની વેદના: શું વિકાસના નામે આપણે આપણી કુદરતી ધરોહર ખોઈ રહ્યા છીએ?
કચ્છનું નામ પડતા જ આંખો સામે અનંત રણ, સફેદ રેતી અને ઘાસના મેદાનોનું દ્રશ્ય ઉપસી આવે છે. પરંતુ આ પ્રદેશની સાચી ઓળખ તેના ‘બન્ની’ ઘાસિયા મેદાનો છે. આ માત્ર ઘાસનું મેદાન નથી, પરંતુ સદીઓ જૂની જીવંત સંસ્કૃતિ છે, જ્યાં માલધારી સમુદાય અને વન્યજીવો એકબીજાના પૂરક બનીને જીવે છે. તાજેતરમાં, આ વિસ્તારના છારી-ઢંઢ વેટલેન્ડને ‘રામસર સાઈટ’ તરીકેનો દરજ્જો મળતા કચ્છનું ગૌરવ વધ્યું હતું. પરંતુ, આ ગૌરવના થોડા જ સમયમાં અહીં એક એવું સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે જેણે પર્યાવરણવિદો અને સ્થાનિક માલધારીઓને ચિંતામાં મૂકી દીધા છે: NTPC નો પ્રસ્તાવિત 900 મેગાવોટનો સોલર પાવર પ્લાન્ટ.
‘બિનઉપજાઉ’ જમીનનો ખોટો ખ્યાલ
આ સમગ્ર વિવાદની સૌથી મોટી કરુણતા એ છે કે સરકારી કાગળો પર બન્ની જેવા વિસ્તારોને ઘણીવાર ‘વેસ્ટલેન્ડ’ (બંજર કે પડતર જમીન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ એક વસાહતી માનસિકતાનું પરિણામ છે જે મુજબ, જ્યાં ઉદ્યોગો નથી, ત્યાં કોઈ ઉપયોગ નથી. પરંતુ વાસ્તવિકતા સાવ અલગ છે. બન્નીના આ મેદાનો 6,000 થી વધુ લોકો અને લગભગ 30,000 જેટલી બન્ની ભેંસો માટે જીવનદાતા છે. અહીંનું ડેરી અર્થતંત્ર આ સમુદાયની કરોડરજ્જુ છે. જે જમીનને આપણે ‘પડતર’ કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં હજારો પરિવારોનું પેટ ભરે છે.
ઇકોલોજીકલ જોખમ: એક નાજુક તંત્ર
પર્યાવરણવિદોના મતે, છારી-ઢંઢને માત્ર એક તળાવ તરીકે જોવાની ભૂલ ન થવી જોઈએ. તે એક વિશાળ જળવિજ્ઞાન અને પારિસ્થિતિક તંત્રનો ભાગ છે. છારી-ઢંઢમાં આવતા હજારો યાયાવર પક્ષીઓ, જેમાં 40,000 જેટલા કોમન ક્રેન્સ (કુંજ) સામેલ છે, તે આસપાસના વિસ્તારમાં ખોરાક શોધે છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો આપણે આ આખા લેન્ડસ્કેપને સોલર પેનલ્સથી ભરી દઈશું, તો તે પક્ષીઓ માટે ‘લેક ઇફેક્ટ’નું કારણ બનશે. આકાશમાંથી સોલર પેનલ્સ ચમકતા પાણી જેવી દેખાય છે, જેના કારણે પક્ષીઓ પાણી સમજવાની ભૂલ કરે છે અને પેનલ્સ સાથે ટકરાઈને જીવ ગુમાવે છે.
પશુપાલકોની આજીવિકા પર સીધો પ્રહાર
ફુલે ગ્રામ પંચાયતના અને આસપાસના ગામોના માલધારીઓ માટે આ પ્રોજેક્ટ તેમના અસ્તિત્વની લડાઈ છે. સ્થાનિક રહીશ બેગમામદ મુતવા કહે છે તેમ, જો આ 4,500 એકર જમીન સોલર પ્લાન્ટમાં જતી રહેશે, તો તેમના પશુઓ ચરવા ક્યાં જશે? આ માત્ર એક જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ તેમના ઘેટાં, બકરાં અને ભેંસોના ચરિયાણનો વિસ્તાર છે. જે રીતે કચ્છના આ વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગો આવી રહ્યા છે, તે જોતા માલધારીઓની જમીન ઘટતી જઈ રહી છે, જે અંતે તેમની પરંપરાગત જીવનશૈલીને ખતમ કરી નાખશે.
શું વિકલ્પ શક્ય નથી?
ગ્રીન એનર્જી કે સૌર ઉર્જા વિરુદ્ધ કોઈ નથી. આજના સમયમાં ક્લાઈમેટ ચેન્જ સામે લડવા માટે સોલર એનર્જી અનિવાર્ય છે. પરંતુ પ્રશ્ન ‘શું’ નો નથી, પ્રશ્ન ‘ક્યાં’ નો છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સોલર પ્રોજેક્ટ્સની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે વિકેન્દ્રિત (Decentralized) છે. તેને ગમે ત્યાં લગાવી શકાય છે. તો પછી, એક સંવેદનશીલ ઇકો-ઝોન કે રામસર સાઈટની આટલી નજીક જ કેમ? કચ્છમાં ઘણી એવી જમીન છે જે સાવ ઉજ્જડ છે, જ્યાં કોઈ વન્યજીવ નથી કે કોઈ માલધારીનો વ્યવસાય નથી. તો પછી આવા ગીચ જીવવૈવિધ્ય ધરાવતા વિસ્તારની પસંદગી કેમ કરવામાં આવી?
ક્લાઈમેટ જસ્ટિસ: ભોગ કોણ આપશે?
આ સમગ્ર મામલો ‘ક્લાઈમેટ જસ્ટિસ’ એટલે કે આબોહવા ન્યાયનો પણ છે. શું એ ન્યાયી છે કે જે લોકોએ હજારો વર્ષો સુધી પ્રકૃતિ સાથે રહીને સૌથી ઓછું કાર્બન ઉત્સર્જન કર્યું છે, તેમણે જ હવે પર્યાવરણ બચાવવાના નામે પોતાના ઘર અને રોજીરોટી ગુમાવવી પડે? આ દેશના ગરીબ અને હાંસિયામાં ધકેલાયેલા લોકો છે, જેમનો અવાજ નીતિ નિર્ધારકોના બંધ રૂમ સુધી પહોંચતો જ નથી. આ પ્રોજેક્ટ માત્ર ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવાનું સાધન નથી, પણ એક એવી લડાઈ છે જેમાં સાબિત કરવાનું છે કે વિકાસની કિંમત કેટલી ચૂકવવી જોઈએ.
ભવિષ્યની રાહ: સમજદારીનું સંતુલન
વહીવટી તંત્રનું કહેવું છે કે આ જમીન મહેસૂલી છે અને વેટલેન્ડની બહાર છે, એટલે નિયમ મુજબ તે ખોટું નથી. પરંતુ પર્યાવરણવિદો કહે છે કે કુદરત ક્યારેય વહીવટી સરહદોને માનતી નથી. આજે કચ્છમાં જીવવૈવિધ્યની જે સમૃદ્ધિ છે, તે સદીઓની કુદરતી પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે. જો એકવાર અહીંનું ઇકોલોજીકલ સંતુલન બગડ્યું, તો તેને ફરીથી બનાવવું અશક્ય છે.
આપણે એક એવા વળાંક પર છીએ જ્યાં આપણે નક્કી કરવાનું છે કે આપણો વિકાસ કેવો હોવો જોઈએ? શું એવો વિકાસ જે કુદરતને કાપીને આગળ વધે, કે એવો જે કુદરતની સાથે કદમ મિલાવીને ચાલે? સરકારે આ બાબતે પુનર્વિચાર કરવો જોઈએ. સ્થાનિક લોકોના રોષને માત્ર ‘વિરોધ’ તરીકે ન જોતા, તેને તેમની સંવેદના અને જીવન નિર્વાહની વેદના તરીકે જોવી જોઈએ. કચ્છના રણની આ ધરતીને બચાવવી એ માત્ર કચ્છીઓ માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર ભારત માટે જરૂરી છે.
આશા છે કે, સત્તાધીશો આ પ્રદેશના ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચેનો સુવર્ણ માર્ગ શોધી કાઢશે, જેથી રામસર સાઈટની શાન અને માલધારીઓની પરંપરા બંને જળવાઈ રહે.
