રૂફટોપ સોલર ઇન્સ્ટોલેશનમાં ગુજરાત દેશમાં નંબર-1, ઝારખંડ હજુ લક્ષ્યાંકથી દૂર!

સૌર ઉર્જા ક્ષેત્રે ગુજરાત નંબર-1, જાણો કેવી રીતે બદલાયું ચિત્ર

ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઉર્જા પ્રત્યેનો અભિગમ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયો છે. આજે સૌર ઉર્જા માત્ર એક વિકલ્પ નથી, પરંતુ વિકાસની નવી વ્યાખ્યા બની ગઈ છે. તાજેતરના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, દેશમાં રૂફટોપ સોલર ઇન્સ્ટોલેશનના મામલે એક મોટું ‘ડિજિટલ અને ઉર્જા અંતર’ (Energy Divide) સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. જ્યાં ગુજરાત જેવા રાજ્યો સૌર ક્રાંતિના નવા અધ્યાયો લખી રહ્યા છે, ત્યાં ઝારખંડ અને પૂર્વ ભારતના ઘણા રાજ્યો હજુ પણ આ દોડમાં ઘણું પાછળ છે.

માર્ચ 2026 સુધીની સ્થિતિ: કોણ ક્યાં ઊભું છે?

નવીન અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) અને ક્લાઈમેટ કોમ્પેટીબલ ફ્યુચર્સ (CCF) નો લેટેસ્ટ રિપોર્ટ એક રસપ્રદ પણ ચિંતાજનક તસવીર રજૂ કરે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, ભારતની કુલ રૂફટોપ સોલર ક્ષમતા 25.7 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ સિદ્ધિ એટલા માટે ખાસ છે કારણ કે માત્ર 2026 ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં જ 2.7 ગીગાવોટનો રેકોર્ડ વધારો નોંધાયો છે, જે ગયા વર્ષની સરખામણીમાં 125 ટકા વધુ છે.

જોકે, આ વિકાસ સમાન નથી. ગુજરાત 6,882 મેગાવોટ સાથે દેશમાં નિર્વિવાદપણે પ્રથમ સ્થાને છે. મહારાષ્ટ્ર 5,442 મેગાવોટ સાથે બીજા, જ્યારે રાજસ્થાન (2,090 મેગાવોટ) અને કેરળ (1,850 મેગાવોટ) પણ તેમની મજબૂત હાજરી નોંધાવી રહ્યા છે. તેની સામે, ઝારખંડ જેવા રાજ્યોની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે, જ્યાં માર્ચ 2026 સુધી માત્ર 95 મેગાવોટ ક્ષમતા જ સ્થાપિત થઈ શકી છે.

ઝારખંડ અને પૂર્વ ભારતની સુસ્તી: કારણો શું છે?

આ પ્રશ્ન ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે પૂર્વ ભારતનું પ્રદર્શન આટલું ધીમું કેમ છે? નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અહીં સંસાધનો કે સૌર ક્ષમતાની કોઈ કમી નથી, પરંતુ સમસ્યા એક ‘મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ’ ની છે.

ગુજરાત કે મહારાષ્ટ્રની સફળતાનું રહસ્ય ત્યાંનું વર્ષો જૂનું ઇન્સ્ટોલર નેટવર્ક, સરળ લોન સુવિધાઓ અને ગ્રાહક જાગૃતિ છે. ત્યાંની ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કંપનીઓ નેટ મીટરિંગની અરજીઓને ઝડપથી મંજૂરી આપે છે. તેની સામે, પૂર્વ ભારતની વીજળી વિતરણ કંપનીઓની આર્થિક સ્થિતિ નબળી છે. અહીં ન તો વેન્ડરોનું વિશાળ નેટવર્ક છે અને ન તો લોકોમાં સરકારી સબસિડી અંગે પૂરતી માહિતી છે. સબસિડી મળવા છતાં, આસામ જેવા રાજ્યોમાં પણ અપેક્ષિત ગતિ મળી રહી નથી, જે સાબિત કરે છે કે માત્ર સરકારી મદદ પૂરતી નથી.

રહેણાંક ક્ષેત્રનો વધતો ફાળો

દેશમાં સૌર ઉર્જાના વિસ્તરણમાં ‘પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય ઘર મફત વીજળી યોજના’ એ ગેમ-ચેન્જરની ભૂમિકા ભજવી છે. આ યોજના હેઠળ પરિવારોને 78 હજાર રૂપિયા સુધીની સબસિડી મળી રહી છે, જેના કારણે રહેણાંક વિસ્તારોમાં સોલર સિસ્ટમ લગાવવાનું ચલણ ઝડપથી વધ્યું છે. આજે કુલ રૂફટોપ સોલર વૃદ્ધિમાં 82 ટકા ફાળો માત્ર રહેણાંક ક્ષેત્રનો છે. તેમ છતાં, લક્ષ્યાંકની સરખામણીમાં આપણે હજુ પણ પાછળ છીએ. 30 ગીગાવોટના રહેણાંક લક્ષ્યાંક સામે માત્ર 9.56 ગીગાવોટ જ મેળવી શકાયું છે.

ભારતનું ભવિષ્ય: લક્ષ્ય વિરુદ્ધ વાસ્તવિકતા

ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જળવાયુ પરિવર્તન ફ્રેમવર્ક હેઠળ તેના NDC 3.0 લક્ષ્યાંકોને મંજૂરી આપી છે, જેના હેઠળ 2035 સુધીમાં બિન-અશ્મિભૂત આધારિત વીજળી ક્ષમતાને 60 ટકા સુધી લઈ જવાનો સંકલ્પ છે. આ મોટા લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટે માત્ર કેટલાક રાજ્યો (જેમ કે ગુજરાત કે રાજસ્થાન) ની સફળતા પૂરતી નથી.

આપણે એ સમજવાની જરૂર છે કે રૂફટોપ સોલરનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેના માટે વધારાની જમીનની જરૂર પડતી નથી અને તે સીધા ગ્રાહકો સુધી વીજળી પહોંચાડે છે. જો આપણે 2035 ના લક્ષ્યોને સ્પર્શવા હોય, તો ઝારખંડ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોને પણ સૌર ક્રાંતિમાં મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા પડશે.

આગળનો માર્ગ: શું જરૂરી છે?

નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે હવે માત્ર સબસિડી વધારવાથી કામ નહીં ચાલે. આ માટે ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો પર કામ કરવાની જરૂર છે:

1. વહીવટી સરળતા: નેટ મીટરિંગની મંજૂરી પ્રક્રિયાને ડિજિટલ અને પારદર્શક બનાવવી પડશે જેથી સામાન્ય ગ્રાહકે કચેરીઓના ચક્કર ન કાપવા પડે.

2. સ્થાનિક વેન્ડર નેટવર્ક: રાજ્યોએ સ્થાનિક સ્તરે પ્રમાણિત સોલર વેન્ડરોનું નેટવર્ક ઊભું કરવું પડશે, જે ઇન્સ્ટોલેશનથી લઈને મેન્ટેનન્સ સુધીની જવાબદારી લઈ શકે.

3. નાણાકીય સમાવેશ: મધ્યમ અને નિમ્ન આવક ધરાવતા પરિવારો માટે સરળ લોન (Low-interest loans) ની વ્યવસ્થા કરવી પડશે જેથી સબસિડી પછીની બાકી રહેલી રકમનો બોજ તેમને ન નડે.

સૌર ઉર્જાનો પ્રકાશ ત્યારે જ દરેક છત સુધી પહોંચશે જ્યારે સરકારી નીતિઓ કાગળ પરથી ઉતરીને જમીન પર તેટલી જ ઝડપથી અમલમાં આવશે. ઝારખંડ અને અન્ય રાજ્યો માટે આ જાગવાનો સમય છે, કારણ કે ભવિષ્ય સંપૂર્ણપણે હરિત ઉર્જા પર નિર્ભર છે. જ્યાં સુધી દરેક રાજ્ય આ સૌર ક્રાંતિનો ભાગ નહીં બને, ત્યાં સુધી ભારતના NDC લક્ષ્યો અધૂરા જ રહેશે.