સોલાર વીજળીના ભાવ ₹૧૮ થી ઘટીને ₹૨.૪૪ કેવી રીતે થયા? જાણો ભારત સરકારના આ માસ્ટરપ્લાન વિશે!
ભારતમાં સ્વચ્છ ઉર્જા (Clean Energy) તરફનું સંક્રમણ હવે ઝડપી બન્યું છે. દેશમાં રિન્યુએબલ એનર્જીના ઉપયોગને એક નવા સ્તરે લઈ જવા માટે ભારત સરકારે એક મોટી અને મહત્વાકાંક્ષી પહેલને મંજૂરી આપી છે. ૩૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬ના રોજ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ‘પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના’ (PM-SSY) ને લીલી ઝંડી આપવામાં આવી છે. ₹૫,૦૭૦ કરોડના બજેટ ફાળવણી સાથે શરૂ કરાયેલી આ યોજના નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ દરમિયાન અમલમાં મૂકાશે.
આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશભરના જળાશયો, ડેમ અને અન્ય આંતરિક જળસ્ત્રોતો પર એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (ESS) સાથે સંકલિત ૫,૦૦૦ મેગાવોટ (MW) ની ક્ષમતા ધરાવતા ફ્લોટિંગ સોલાર ફોટોવોલ્ટેઇક (FSPV) પાવર પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવાનો છે.
જમીનની બચત અને પર્યાવરણને મોટો ફાયદો
નવી ‘પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના’ જમીનની અછત ધરાવતા વિસ્તારો માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થશે. મોટા સોલાર પાર્ક સ્થાપવા માટે વિશાળ જમીનની જરૂર પડે છે, પરંતુ ફ્લોટિંગ સોલાર પેનલ્સ પાણીની સપાટી પર તરતી હોવાથી જમીનનો વપરાશ ઘટશે અને પાણીના બાષ્પીભવનમાં પણ ઘટાડો થશે.
સરકારી અંદાજ મુજબ, આ યોજના દ્વારા દર વર્ષે આશરે ૧ કરોડ ટન (૧૦ મિલિયન ટન) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થશે. આ સિવાય, આ પહેલથી દેશમાં લગભગ ૧૭,૦૦૦ નવી પૂર્ણકાલીન રોજગારીની તકો ઊભી થશે. સોલાર મોડ્યુલ્સ, સ્ટોરેજ સિસ્ટમ અને અન્ય સાધનોની માંગ વધવાથી સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (Domestic Manufacturing) ને પણ મોટો બૂસ્ટર ડોઝ મળશે.
સોલાર ક્ષેત્રે ભારતની અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ
આ નવી યોજના એક એવા સમયે આવી છે જ્યારે ભારતનું સોલાર સેક્ટર વૈશ્વિક સ્તરે નવા રેકોર્ડ સર્જી રહ્યું છે. દેશની સ્થાપિત સોલાર પાવર ક્ષમતા, જે વર્ષ ૨૦૧૪માં માત્ર ૩ GW જેટલી હતી, તે ૩૦ જૂન, ૨૦૨૬ સુધીમાં વધીને ૧૬૨.૧૫ GW ના આંકડે પહોંચી ગઈ છે.
વર્ષ ૨૦૨૫માં ભારતે અંદાજે ૩૭ GW નવી સોલાર ક્ષમતા ઉમેરીને વાર્ષિક ક્ષમતા ઉમેરામાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (USA) ને પણ પાછળ છોડી દીધું હતું અને વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સોલાર ગ્રોથ માર્કેટ બન્યું હતું. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન ભારતે બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ (Non-Fossil Fuel) ક્ષમતામાં ૫૫.૨૯ GW નો ઐતિહાસિક વધારો નોંધાવ્યો હતો, જેના કારણે દેશની કુલ બિન-અશ્મિભૂત ઉર્જા ક્ષમતા ૨૮૩.૪૬ GW પર પહોંચી ગઈ છે.
સરકારી નીતિઓ અને ‘સોલાર પાર્ક યોજના’નું યોગદાન
સોલાર ક્ષેત્રની આ ઝડપી પ્રગતિ પાછળ સરકારની દૂરંદેશી નીતિઓ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આયોજનનો મોટો હાથ રહ્યો છે. નેશનલ સોલાર મિશન, સ્પર્ધાત્મક રિવર્સ બિડિંગ, સોલાર પાર્ક સ્કીમ અને ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર જેવા પ્રોગ્રામ્સે આ ક્ષેત્રમાં મોટી ક્રાંતિ આણી છે.
સોલાર પાર્ક યોજના હેઠળ દેશભરમાં ૩૯,૦૦૦ મેગાવોટથી વધુ ક્ષમતા ધરાવતા ૫૪ સોલાર પાર્કને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. રાજસ્થાનનો ભાદલા સોલાર પાર્ક આજે વિશ્વભરમાં વિશાળ સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ માટે ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ બન્યો છે.
તદુપરાંત, સ્પર્ધાત્મક બિડિંગના કારણે વીજળીના દરોમાં ભારે ઘટાડો થયો છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં જે સોલાર વીજળીનો દર પ્રતિ યુનિટ અંદાજે ₹૧૮ હતો, તે ઘટીને ₹૨.૪૪ પ્રતિ યુનિટ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ ઘટાડાના કારણે સોલાર એનર્જી આજે ભારતમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો સૌથી કરકસરયુક્ત અને આર્થિક સ્ત્રોત બની ગયો છે.
‘પીએમ સૂર્ય ઘર’ અને ‘પીએમ-કુસુમ’: ઘરો અને ખેતરો સુધી સોલાર ક્રાંતિ
કેન્દ્ર સરકારે સોલાર ઉર્જાનો વ્યાપ માત્ર મોટા કોમર્શિયલ પ્રોજેક્ટ્સ સુધી સીમિત ન રાખતા સામાન્ય નાગરિકો અને ખેડૂતો સુધી પહોંચાડ્યો છે.
-
પીએમ સૂર્ય ઘર: મફત વીજળી યોજના: વર્ષ ૨૦૨૪માં ₹૭૫,૦૨૧ કરોડના બજેટ સાથે શરૂ કરાયેલી આ યોજના હેઠળ જૂન ૨૦૨૬ સુધીમાં ૪૩ લાખથી વધુ પરિવારોએ પોતાના ઘરના ધાબા પર (Roof-top) સોલાર સિસ્ટમ લગાવી દીધી છે. જેનાથી લાખો પરિવારોનું વીજ બિલ શૂન્ય કે નહિવત થઈ ગયું છે.
-
પીએમ-કુસુમ (PM-KUSUM) યોજના: આ યોજના દ્વારા ખેડૂતોને સોલાર પંપ આપવાની સાથે ખેતીવિષયક વીજ ફીડરોનું સોલરાઇઝેશન કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી ખેડૂતોને દિવસ દરમિયાન પણ સિંચાઈ માટે પૂરતી વીજળી મળી રહે.
સ્થાનિક ઉત્પાદન (Make in India) ને પ્રોત્સાહન
વિદેશી આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સરકારે ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા ધરાવતા સોલાર મોડ્યુલ્સ માટે પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ અને ALMM (Approved List of Models and Manufacturers) ફ્રેમવર્ક અમલમાં મૂક્યું છે. આ પગલાંના કારણે ભારતની સોલાર મોડ્યુલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા, જે ૨૦૧૪માં માત્ર ૨.૩ GW હતી, તે માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં વધીને ૧૭૨ GW ની નજીક પહોંચી ગઈ છે.
