શું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો અભાવ ભારતના ગ્રીન એનર્જીના સપનાને રોકી રહ્યો છે?

મે ૨૦૨૬માં ૩૩% વીજળી વેડફાઈ: ટ્રાન્સમિશન લાઇનના વિલંબથી સૌર ઉર્જા ક્ષેત્રે ચિંતાજનક સ્થિતિ

ભારત સરકારે દેશમાં પ્રદૂષણ મુક્ત અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ગ્રીન એનર્જી (નવીનીકરણીય ઉર્જા) ના વિકાસ માટે ખૂબ જ મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંકો નક્કી કર્યા છે. પરંતુ, વાસ્તવિક જમીની સ્તર પર ટેક્નોલોજી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ખામી હવે આ ક્ષેત્ર માટે મોટો અવરોધ બની રહી છે. ભારતમાં હાલમાં રિન્યુએબલ એનર્જી (RE) પ્રોજેક્ટ્સ ખૂબ જ ઝડપથી સ્થાપિત થઈ રહ્યા છે, પરંતુ ઉત્પાદિત થતી વીજળીને દેશના ખૂણે-ખૂણે પહોંચાડવા માટે જરૂરી ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક (વીજ લાઈનો અને સબ-સ્ટેશનો) નો વિકાસ તેટલી ઝડપે થઈ રહ્યો નથી. આ અસંતુલનને કારણે મે ૨૦૨૬ સુધીના આંકડા મુજબ રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સમાં ૩૩ ટકા જેટલો નોંધપાત્ર ગ્રીડ કાપ (પાવર ક Curtailment) જોવા મળી રહ્યો છે, જે દેશના ઉર્જા વિકાસ માટે એક મોટો ચિંતાનો વિષય છે.

ઉત્પાદન વધારે, પણ વહન કરવાની ક્ષમતા ઓછી

પ્રસિદ્ધ રેટિંગ એજન્સી ICRA ના તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ભારતમાં તાજેતરમાં કાર્યરત થયેલી કુલ ૫૪.૮ ગીગાવોટ (GW) ની નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતામાંથી મે ૨૦૨૬ સુધીમાં માત્ર ૩૩ ટકા જેટલી જ વીજળી ગ્રીડ દ્વારા ખાલી થઈ રહી છે અથવા વાસ્તવિક વપરાશ સુધી પહોંચી રહી છે. આ સમસ્યા ખાસ કરીને સૌર ઊર્જા (સોલાર પાવર) ના ઉત્પાદન કલાકો દરમિયાન સૌથી વધુ ઘાતક સાબિત થાય છે. બપોરના સમયે જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ સૌથી વધુ હોય છે, ત્યારે આ કાપનું પ્રમાણ ૫૦ થી ૬૦ ટકા સુધી પહોંચી જાય છે. આનો અર્થ એ થયો કે પ્લાન્ટ કાર્યક્ષમ હોવા છતાં અડધાથી વધુ વીજળી સિસ્ટમની મર્યાદાને કારણે વેડફાઈ જાય છે.

આગામી નાણાકીય વર્ષો (૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૧-૩૨) દરમિયાન આ ક્ષેત્રમાં અંદાજે ૫ થી ૬ ટ્રિલિયન રૂપિયાના પ્રચંડ મૂડીખર્ચ (કેપેક્સ) ની સંભાવના છે. આ જંગી રોકાણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હાલના માળખાને મજબૂત બનાવવાનો, વીજળી વહનની ક્ષમતા વધારવાનો અને નવા ઉત્પાદન કેન્દ્રોને પાવર ગ્રીડ સાથે જોડવાનો છે. સરકાર વર્ષ ૨૦૩૫-૩૬ સુધીમાં ૯૦૦ ગીગાવોટથી વધુ બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતા હાંસલ કરવા માંગે છે, જેમાંથી ૫૪૮ ગીગાવોટ હિસ્સો માત્ર સૌર અને પવન ઉર્જાનો રહેશે. પરંતુ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટમાં થઈ રહેલો વિલંબ આ આશાસ્પદ પ્રોજેક્ટ્સના આર્થિક વળતર પર પાણી ફેરવી રહ્યો છે.

પુરવઠાના અવરોધો અને પ્રોજેક્ટ્સમાં ભારે વિલંબ

પાવર ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને ICRA લિમિટેડના વરિષ્ઠ અધિકારી અંકિત જૈનના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રાન્સમિશન લાઇન નાખવાના માર્ગમાં જમીન સંપાદનની જટિલ પ્રક્રિયા અને માર્ગ અધિકાર (Right of Way – RoW) ને લગતી કાનૂની અડચણો સૌથી મોટો પડકાર છે. આ સિવાય નિયમનકારી મંજૂરીઓ મળવામાં થતો વિલંબ પ્રોજેક્ટની સમયમર્યાદાને લંબાવી દે છે. આંકડા દર્શાવે છે કે માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં સ્પર્ધાત્મક બિડિંગ રૂટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સમાંથી માત્ર ૧૨ ટકા પ્રોજેક્ટ્સ જ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ થઈ શક્યા હતા. બાકીના ૮૮ ટકા પ્રોજેક્ટ્સ બે મહિનાથી લઈને ત્રણ વર્ષ સુધીના ભારે વિલંબનો સામનો કરી રહ્યા છે, જેમાં સરેરાશ વિલંબનો ગાળો ૧૦ મહિનાથી વધુનો છે.

બીજી બાજુ, સાધનોના ઉત્પાદકોની મર્યાદિત ક્ષમતા અને કુશળ માનવશક્તિ (ટેકનિકલ સ્ટાફ) ની અછતને કારણે સપ્લાય ચેઈનમાં મોટો અવરોધ ઊભો થયો છે. જો મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ પોતાની ક્ષમતા ઝડપથી નહીં વધારે, તો આગામી સમયમાં ટ્રાન્સમિશન લાઈનોના વિસ્તરણની ગતિ વધુ ધીમી પડી શકે છે.

રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં કટોકટી વધુ ગંભીર

જ્યાં ગ્રીન એનર્જીનું ઉત્પાદન સૌથી વધુ થાય છે તેવા પશ્ચિમ ભારતના રાજસ્થાન અને ગુજરાત રાજ્યોમાં ગ્રીડ કાપની આ ઘટનાઓ અત્યારે સૌથી વધુ પ્રમાણમાં નોંધાઈ રહી છે. આ પ્રદેશોમાં વિશાળ સોલાર પાર્ક તો બની ગયા છે, પરંતુ ત્યાંથી વીજળી દેશના અન્ય ભાગોમાં મોકલવા માટેનું ‘ઇન્ટરસ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ’ (ISTS) નેટવર્ક હજુ સંપૂર્ણપણે સક્ષમ બન્યું નથી. કામચલાઉ સામાન્ય નેટવર્ક ઍક્સેસ (T-GNA) ના માર્જિન ઓછા હોવાને કારણે પાવર ગ્રીડ મેનેજરો વીજળીનું શેડ્યુલિંગ કરી શકતા નથી. જો કે, દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં આ સમસ્યા હજુ થોડી નિયંત્રણમાં છે.

ભવિષ્યની વાત કરીએ તો, વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ અને ૨૦૩૦-૩૧ વચ્ચે અંદાજે ૧૦૭ ગીગાવોટના નવા પ્રોજેક્ટ્સ (જેમાં સોલાર, વિન્ડ, હાઇબ્રિડ અને પમ્પ્ડ સ્ટોરેજનો સમાવેશ થાય છે) ને ગ્રીડ સાથે સાંકળવાની યોજના છે. પરંતુ જો ભૂતકાળની જેમ ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવામાં વિલંબ ચાલુ રહેશે, તો નવીનીકરણીય ઉર્જાના ડેવલપર્સ માટે આર્થિક નુકસાન અસહ્ય બની જશે, જે આખરે ભારતના સ્વચ્છ ઉર્જા મિશનની ગતિને ધીમી પાડી શકે છે.