શું ૨૦૩૦ સુધીમાં ભારત સંપૂર્ણ ગ્રીન થઈ જશે? ૫૧.૫% વીજળી હવે સૂર્ય અને પવનમાંથી!
છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે ઉર્જા ક્ષેત્રે જે સિદ્ધિઓ હાસિલ કરી છે, તે માત્ર એક આંકડાકીય પ્રગતિ નથી પરંતુ એક ઐતિહાસિક બદલાવ છે. ઔદ્યોગિકીકરણ અને ઝડપથી વધતી વસ્તી વચ્ચે સસ્તા અને સ્વચ્છ ઉર્જાના સ્ત્રોતો ઉભા કરવા એ કોઈપણ દેશ માટે મોટો પડકાર હોય છે. ભારત આ પડકારને માત્ર ઝીલ્યો જ નથી, પણ વિશ્વના વિકસિત દેશોને પણ પાછળ છોડી દીધા છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા સરકારી તથ્યો અનુસાર, ભારતે વાર્ષિક સોલર ક્ષમતા ઉમેરવાની બાબતમાં અમેરિકા (USA) જેવા મહાસત્તા દેશને પણ પાછળ છોડી દીધો છે. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર હરિત ઉર્જાનો ઉપભોક્તા નથી રહ્યો, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે રિન્યુએબલ એનર્જીના નેતૃત્વકર્તા તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.
૨૦૧૪ થી ૨૦૨૬: ૫૦ ગણો અભૂતપૂર્વ ઉછાળો
જો આપણે ભૂતકાળ તરફ નજર કરીએ તો ૨૦૧૪ માં ભારત પાસે માત્ર ૩ ગીગાવોટ (GW) સોલર ક્ષમતા હતી. એ સમયે કોઈએ કલ્પના પણ નહીં કરી હોય કે આગામી કેટલાક વર્ષોમાં ભારત સોલર એનર્જીમાં આટલી મોટી લાંબી છલાંગ લગાવશે. ૩૦ જૂન, ૨૦૨૬ સુધીના તાજેતરમાં જાહેર થયેલા આંકડા મુજબ, દેશની સ્થાપિત સૌર ઉર્જા ક્ષમતા વધીને ૧૬૨.૧૫ ગીગાવોટ (GW) સુધી પહોંચી ગઈ છે.
એટલે કે છેલ્લા ૧૨ વર્ષોમાં ભારતે તેની સોલર ક્ષમતામાં ૫૦ ગણો જંગી વધારો નોંધાવ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૫ એ આ સફરમાં સૌથી મહત્વનું વર્ષ સાબિત થયું, જે દરમિયાન ભારતે એક જ વર્ષમાં ૩૭ ગીગાવોટ નવી સૌર ક્ષમતા ઉમેરી હતી. આ સિદ્ધિ સાથે જ ભારતે અમેરિકાને પાછળ રાખીને વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સોલર ગ્રોથ માર્કેટ બનવાનું બહુમાન મેળવ્યું છે.
સોલર ટેરિફમાં ઘટાડો: સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચતી સસ્તા દરે વીજળી
ભારતની આ સફળતા પાછળનું સૌથી મહત્વનું કારણ એ છે કે અહીં સોલર પાવર ઉત્પાદનનો ખર્ચ ખૂબ જ સસ્તો થયો છે. એક સમય હતો જ્યારે ૨૦૧૦ ની આસપાસ સોલર વીજળીનો દર પ્રતિ યુનિટ રૂ. ૧૮ જેટલો ઊંચો હતો. તે સમયે સોલર પ્લાન્ટ લગાવવો અને તેમાંથી વીજળી મેળવવી ખૂબ જ ખર્ચાળ ગણાતી હતી.
પરંતુ ભારતે અપનાવેલી ‘ઈ-રિવર્સ ઓક્શન’ (e-Reverse Auction) એટલે કે ઓનલાઈન હરાજી પ્રક્રિયાએ રમત બદલી નાખી. આ સિસ્ટમમાં વીજ ઉત્પાદકો વચ્ચે સૌથી ઓછા દરે વીજળી પૂરી પાડવાની સ્પર્ધા શરૂ થઈ. પરિણામે સોલર વીજળીના ભાવમાં સતત ઘટાડો થયો અને તે ઓલ-ટાઇમ લો રૂ. ૨.૪૪ પ્રતિ યુનિટના સ્તરે પહોંચી ગયા.
આજે ભારત વિશ્વના સૌથી ઓછા ખર્ચે સોલર ઉર્જા ઉત્પાદન કરતા દેશોમાં સામેલ છે. વર્ષ ૨૦૨૫ ના આંકડા અનુસાર, ભારતમાં યુટિલિટી-સ્કેલ સોલર માટે ‘લેવલાઈઝ્ડ કોસ્ટ ઓફ ઈલેક્ટ્રિસિટી’ (LCOE) પ્રતિ મેગાવોટ અવર માત્ર $૩૫ (ડૉલર) રહી છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ $૪૪ કરતાં ઘણી ઓછી છે. આર્થિક રીતે પોસાય તેવી ઉર્જા મળવાના કારણે ઉદ્યોગો અને સામાન્ય નાગરિકો બંને સોલર તરફ ઝડપથી વળ્યા છે.
મોટા સોલર પાર્ક અને રૂફટોપ સોલરનું મજબૂત માળખું
ભારતે પોતાની સોલર ક્ષમતા વધારવા માટે બંને સ્તરે કામ કર્યું છે—એક તરફ વિશાળ જમીન પર પથરાયેલા અલ્ટ્રા-મેગા સોલર પ્રોજેક્ટ્સ અને બીજી તરફ ઘરો તથા ફેક્ટરીઓની છત પર લાગતા રૂફટોપ સોલર સિસ્ટમ્સ.
-
વિશાળ સોલર પ્રોજેક્ટ્સ (ઉપયોગિતા સ્તર): દેશની કુલ ક્ષમતામાંથી આશરે ૧૧૮.૭૯ ગીગાવોટ ક્ષમતા મોટા સોલર પાર્ક્સમાંથી આવે છે. રાજસ્થાનનો ભાદલા સોલર પાર્ક, કર્ણાટકનો પાવગડા સોલર પાર્ક અને મધ્યપ્રદેશનો રીવા અલ્ટ્રા મેગા સોલર પાર્ક જેવા પ્રોજેક્ટ્સ આજે ગ્રીન એનર્જી ઉત્પાદનમાં દેશના એન્જિન સમાન છે.
-
રૂફટોપ સોલર સિસ્ટમ્સ: બીજી તરફ સામાન્ય નાગરિકો અને નાના વેપારીઓની ભાગીદારીથી રૂફટોપ સોલર ક્ષેત્રે ૨૭.૮૮ ગીગાવોટ જેટલો મોટો ફાળો નોંધાયો છે.
-
હાઇબ્રિડ અને ઓફ-ગ્રીડ સિસ્ટમ્સ: બાકીની ક્ષમતા સોલર-વિન્ડ હાઇબ્રિડ સિસ્ટમ્સ અને ઓફ-ગ્રીડ સોલર ટેકનોલોજીમાંથી આવે છે. હાઇબ્રિડ પ્રોજેક્ટ્સ સોલરની સાથે બેટરી સ્ટોરેજ કે અન્ય ઉર્જા સ્ત્રોતોને જોડે છે, જ્યારે ઓફ-ગ્રીડ સિસ્ટમ્સ એવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં અજવાળું પહોંચાડે છે જ્યાં હજુ મુખ્ય વીજ ગ્રીડ પહોંચી નથી.
પીએમ સૂર્ય સરોવર યોજના (PM-SSY): ભવિષ્યની નવી પહેલ
જમીનની મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા ભારતે જળ સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવાનો નવીન અભિગમ અપનાવ્યો છે. ૩૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬ ના રોજ સરકારે ‘પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના’ (PM-SSY) ને મંજૂરી આપી છે.
આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જળાશયો, કેનાલો અને ઔદ્યોગિક તળાવો પર પથરાયેલા ૫,૦૦૦ મેગાવોટ (MW) ના ફ્લોટિંગ સોલર ફોટોવોલ્ટેઇક (FSPV) પ્રોજેક્ટ્સ તૈયાર કરવાનો છે.
** યોજનાની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:**
-
ખર્ચ અને સમયગાળો: રૂ. ૫,૦૭૦ કરોડના બજેટ સાથે આ યોજના નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ સુધી અમલમાં મુકાશે.
-
ઉર્જા સંગ્રહ (Energy Storage): આ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે મજબૂત બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (ESS) જોડવામાં આવશે, જેની ન્યૂનતમ ક્ષમતા બે કલાક (૧૦,૦૦૦ MWh) ની હશે.
-
બેવડો ફાયદો: ફ્લોટિંગ સોલરના કારણે કિંમતી જમીનની બચત થશે અને સાથે સાથે જળાશયોમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન પણ ઘટશે. તદુપરાંત, પીક-અવર્સ (જ્યારે વીજળીની માંગ સૌથી વધુ હોય) દરમિયાન આ સ્ટોરેજ સિસ્ટમ ગ્રીડને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરશે.
બિન-અશ્મિભૂત ઉર્જા લક્ષ્યાંકો અને ‘પંચામૃત’ સંકલ્પ
સોલર ક્ષેત્રની આ સિદ્ધિઓ ભારતને તેના વૈશ્વિક પર્યાવરણીય લક્ષ્યાંકો તરફ ઝડપથી લઈ જઈ રહી છે. હાલમાં ભારતની કુલ બિન-અશ્મિભૂત ઈંધણ (Non-Fossil Fuel) પર આધારિત વીજ ક્ષમતા ૨૮૩.૪૬ ગીગાવોટ પર પહોંચી ગઈ છે, જેમાં ૨૭૪.૬૮ ગીગાવોટ માત્ર રિન્યુએબલ એનર્જી છે.
એક ઐતિહાસિક ક્ષણ ત્યારે આવી જ્યારે ૨૯ જુલાઈ, ૨૦૨૫ ના રોજ દેશની દૈનિક વીજળીની કુલ માંગમાંથી ૫૧.૫ ટકા જેટલી વીજળી માત્ર રિન્યુએબલ એનર્જી સ્ત્રોતો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. આ અત્યાર સુધીનો સૌથી ઊંચો માસિક હિસ્સો હતો.
ગ્લાસગો ખાતે યોજાયેલી COP26 પરિષદમાં ભારતે વિશ્વ સમક્ષ પોતાના ‘પંચામૃત’ લક્ષ્યાંકો મૂક્યા હતા. આ સંકલ્પ હેઠળ ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ બિન-અશ્મિભૂત ઉર્જા ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનો અને ૨૦૭૦ સુધીમાં ‘નેટ-ઝીરો’ (Net-Zero) ઉત્સર્જન મેળવવાનો ધ્યેય રાખ્યો છે. પેરિસ કરાર હેઠળ ભારતે પોતાની રાષ્ટ્રીય નીતિઓમાં આ લક્ષ્યોને વણી લીધા છે.
