રોકાણકારો માટે મોટી તક! ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સમાં ધૂમ કમાણી અને સેફ્ટીનો નવો રસ્તો!

શા માટે ‘ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ’ મેળવવા રોકાણકારો કરી રહ્યા છે ૫ ગણું સબ્સ્ક્રિપ્શન?

ભારતના શહેરી વિસ્તારોનો ઝડપી વિકાસ અને તેની સાથે વધી રહેલી પર્યાવરણીય પડકારોની વચ્ચે ઊર્જા, પાણી અને સ્વચ્છતા સંબંધિત ટકાઉ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવું એ વર્તમાન સમયની મોટી જરૂરિયાત બની ગઈ છે. આ જ ગ્રીન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ભંડોળ મેળવવાના એક મજબૂત અને પર્યાવરણ-અનુકૂળ વિકલ્પ તરીકે ‘ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ’ ભારતમાં પોતાની ઓળખ બનાવી રહ્યા છે. દેશમાં શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન્સ) હવે પરંપરાગત સરકારી અનુદાનો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે મૂડી બજાર તરફ વળી રહી છે.

રેટિંગ એજન્સી ‘ICRA’ ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારતના ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ માર્કેટમાં અંદાજે ₹૧૦,૦૦૦ કરોડની વિશાળ ભંડોળ ક્ષમતા અને સંભાવનાઓ રહેલી છે. જોકે, રોકાણકારોના ભારે ઉત્સાહ છતાં, પુરવઠા બાજુની કેટલીક અડચણોને કારણે આ બજાર હજુ સુધી તેની પૂર્ણ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી શક્યું નથી.

બજારની વર્તમાન સ્થિતિ અને તાજેતરનો ગ્રોથ

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૧ (FY2021) થી અત્યાર સુધીમાં ભારતમાં મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન્સ દ્વારા કુલ ₹૧,૫૫૦ કરોડના ગ્રીન બોન્ડ્સ બહાર પાડવામાં આવ્યા છે. જો તાજેતરના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ (FY2026) માં બહાર પાડવામાં આવેલા કુલ મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સમાંથી લગભગ અડધોઅડધ બોન્ડ્સ ગ્રીન બોન્ડ્સ શ્રેણીના હતા. આ બાબત દર્શાવે છે કે સ્થાનિક તંત્રો પર્યાવરણલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ માટે ભંડોળ એકત્ર કરવા પ્રત્યે વધુ ગંભીર બન્યા છે.

જોકે, આ સકારાત્મક વૃદ્ધિ છતાં, સમગ્ર મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સનું સ્થાન હજુ મર્યાદિત છે. અત્યાર સુધીના કુલ મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સના મૂલ્યમાં ગ્રીન બોન્ડ્સનો હિસ્સો માત્ર ૨૪% જ રહ્યો છે. ઉપરાંત, છેલ્લા એક દાયકામાં કુલ બજાર વોલ્યુમના આધારે ગ્રીન બોન્ડ્સનું પ્રદાન ૨૮% રહ્યું છે. આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે ગ્રીન બોન્ડ માર્કેટ પાસે ભવિષ્યમાં વિસ્તરણ કરવા માટે હજુ પણ વિશાળ અવકાશ ઉપલબ્ધ છે.

શહેરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું વિશાળ નાણાકીય લક્ષ્યાંક

ભારતમાં શહેરીકરણની ઝડપી ગતિને પહોંચી વળવા માટે આગામી વર્ષોમાં અબજો રૂપિયાના ભંડોળની જરૂરિયાત ઊભી થવાની છે. ICRA ના અંદાજ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ થી ૨૦૩૦ (FY2027-FY2030) ના ચાર વર્ષના ગાળામાં ભારતના શહેરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે આશરે ₹૫૬ લાખ કરોડના રોકાણની જરૂરિયાત રહેશે. અહીં નોંધનીય છે કે આ આંકડામાં પરવડે તેવા આવાસ (Affordable Housing) ના બજેટનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી, જેથી વાસ્તવિક કુલ જરૂરિયાત આનાથી પણ વધુ હોઈ શકે છે.

આટલી મોટી જરૂરિયાત સામે, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોનું બજેટરી સપોર્ટ, વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ મળતી ગ્રાન્ટ્સ અને મ્યુનિસિપાલિટીઝના પોતાના સ્રોતોમાંથી થતી આવક જ ભંડોળના મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે ચાલુ રહેશે. પરંતુ માત્ર સરકારી મદદથી આટલું મોટું લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવું અશક્ય છે. ICRA ના વિશ્લેષણ અનુસાર, આ કુલ જરૂરિયાતમાંથી લગભગ ₹૩ લાખ કરોડના ભંડોળ માટે કોમર્શિયલ ડેટ (વાણિજ્યિક દેવાં) નો સહારો લેવો પડશે. અહીં જ ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ અને સામાન્ય મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે તેમ છે, જેથી લાંબા ગાળાની સંસ્થાકીય મૂડી મેળવી શકાય.

યોગ્ય પ્રોજેક્ટ્સની કોઈ કમી નથી

ઘણીવાર એવું માનવામાં આવે છે કે ગ્રીન ફાઇનાન્સિંગ ક્ષેત્રે યોગ્ય પ્રોજેક્ટ્સની અછત એ બજારના વિકાસમાં મોટો અવરોધ છે. પરંતુ મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સના કિસ્સામાં આ વાત સાચી નથી. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓની મૂળભૂત જવાબદારીઓમાં જે પ્રોજેક્ટ્સ આવે છે, તે સ્વાભાવિક રીતે જ ‘ગ્રીન ફાઇનાન્સ’ ની વ્યાખ્યા સાથે સંપૂર્ણપણે મેળ ખાય છે.

મ્યુનિસિપલ ક્ષેત્રના મુખ્ય કામકાજ જેવા કે:

• પીવાના પાણીની સુવિધા અને પુરવઠો

• સીવરેજ અને વેસ્ટવોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ

• ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન (Solid Waste Management)

• પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (Solar & Renewable Energy) પ્રોજેક્ટ્સ

• આબોહવા-સહનશીલ (Climate-Resilient) શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓ

આ તમામ સેવાઓ પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. તેથી, બોન્ડ્સ બહાર પાડવા માટે યોગ્ય અને પર્યાવરણ-અનુકૂળ પ્રોજેક્ટ્સની ઉપલબ્ધતા એ બજારના વિકાસ માટે કોઈ મોટો અવરોધ કે મુશ્કેલી નથી.

ઇશ્યુઅરની સક્ષમતા અને બજાર પ્રવેશો (Supply-side Constraints)

જો યોગ્ય પ્રોજેક્ટ્સ ઉપલબ્ધ છે, તો પછી ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સનું બજાર ઝડપથી કેમ નથી વધી રહ્યું? આ પ્રશ્નનો જવાબ ‘ઇશ્યુઅર (કોર્પોરેશન) ની સક્ષમતા’ અને ‘પુરવઠા બાજુના અવરોધો’ માં છુપાયેલો છે.

ICRA ના અહેવાલ મુજબ, ભલે પ્રોજેક્ટ્સની તકો ઘણી હોય, પણ રોકાણકારો માટે યોગ્ય ગણાય તેવી મ્યુનિસિપાલિટીઝની સંખ્યા ખૂબ મર્યાદિત થઈ જાય છે. મૂડી બજારમાંથી સફળતાપૂર્વક અને સતત ભંડોળ મેળવવા માટે સ્થાનિક સંસ્થાઓ પાસે નીચે મુજબની યોગ્યતાઓ હોવી જરૂરી છે: ૧. મજબૂત અને ઉત્તમ ક્રેડિટ ક્વોલિટી (Credit Quality) ૨. પારદર્શક નાણાકીય ખાતાઓ અને સમયસર ડિસ્ક્લોઝર્સ (Financial Disclosures) ૩. દેવું ચૂકવવાની સ્પષ્ટ ક્ષમતા અને આવકના સ્ત્રોત (Repayment Visibility) ૪. પ્રોજેક્ટની યોગ્ય તૈયારી અને અમલીકરણની ક્ષમતા

આ કડક માપદંડો અને ફિલ્ટર્સને કારણે, ભારતમાં ઘણી મ્યુનિસિપાલિટીઝ પ્રોજેક્ટ ધરાવતી હોવા છતાં કેપિટલ માર્કેટમાંથી ભંડોળ મેળવવા માટે સક્ષમ ઠરતી નથી. આથી રોકાણ કરવા યોગ્ય સંસ્થાઓનું ક્ષેત્ર ઘણું નાનું થઈ જાય છે.

રોકાણકારોનો ઉત્સાહ અને બજારનો પ્રતિસાદ

બીજી તરફ, રોકાણકારો તરફથી ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ માટે ભારે માંગ જોવા મળી રહી છે. તાજેતરમાં બહાર પાડવામાં આવેલા ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સને મળેલા પ્રતિસાદ પરથી આ બાબત સ્પષ્ટ થાય છે:

• ઓવરરાઇટિંગ/સબ્સ્ક્રિપ્શન: તાજેતરના ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ ઇશ્યુ સરેરાશ ~૫ ગણા (5x) ઓવર-સબ્સ્ક્રાઇબ થયા છે, જે દર્શાવે છે કે સંસ્થાકીય રોકાણકારો પાસે નાણાંની કોઈ કમી નથી.

• આકર્ષક વ્યાજ દર (Yield Premium): આ બોન્ડ્સ રોકાણકારોને સાર્વભૌમ (Sovereign) બેન્ચમાર્ક કરતાં ૮૦ થી ૧૯૦ બીપીએસ (bps) અને રાજ્ય સરકારના બેન્ચમાર્ક કરતાં ૪૫ થી ૧૫૫ બીપીએસ વધુ વળતર (યીલ્ડ પ્રીમિયમ) આપે છે.

આ પરિણામો દર્શાવે છે કે મૂડી બજારમાં ગ્રીન ફાઇનાન્સ માટે નાણાંનો પ્રવાહ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ યોગ્ય અને સક્ષમ બોન્ડ ઇશ્યુઅર્સ (મ્યુનિસિપાલિટીઝ) નો પૂરતો પુરવઠો ન હોવો એ જ આ બજારના ઝડપી વિકાસ માટે સૌથી મોટો સવાલીયા નિશાન છે.

સુધારા તરફના પગલાં અને ભવિષ્યની દિશા

હાલમાં નીતિવિષયક ટેકો અને બજાર સુધારણા પહેલો દ્વારા આ પુરવઠા બાજુના અવરોધોને દૂર કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. મ્યુનિસિપાલિટીઝને આત્મનિર્ભર અને બજાર-ક્ષમ બનાવવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, જેમ કે:

• સમર્પિત ગ્રીન બોન્ડ ફ્રેમવર્કનું નિર્માણ

• કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા નાણાકીય પ્રોત્સાહનો (Fiscal Incentives)

• સ્થાનિક તંત્રોને ટેકનિકલ માર્ગદર્શન અને હેન્ડહોલ્ડિંગ સપોર્ટ

• સરળ અને પારદર્શક ટ્રાન્ઝેક્શન વ્યવસ્થા

આ તમામ પહેલોના પરિણામે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન્સની કાર્યક્ષમતા અને ક્ષમતામાં ધીમે ધીમે સુધારો થઈ રહ્યો છે. જો સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ પોતાના નાણાકીય હિસાબો અને ક્રેડિટ પ્રોફાઇલમાં સુધારો કરે, તો ભારતમાં ₹૧૦,૦૦૦ કરોડનું આ ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ માર્કેટ દેશના પર્યાવરણ-અનુકૂળ અને ટકાઉ શહેરી વિકાસમાં એક અગત્યનું માધ્યમ બની શકે છે.