ભારતના $55 બિલિયનના ગ્રીન એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ પર આબોહવા પરિવર્તનનો ખતરો

ભારતના હરિત ઊર્જા સંકલ્પ સામે આબોહવાનું મોટું સંકટ: 55 બિલિયન ડૉલરની ગ્રીન એનર્જી પાઇપલાઇન પર કુદરતી આફતોનું જોખમ

ગ્રીન એનર્જી (હરિત ઊર્જા) તરફ ભારત જે ઝડપે ડગ માંડી રહ્યું છે તેની વૈશ્વિક સ્તરે પ્રશંસા થઈ રહી છે. પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને અશ્મિભૂત ઇંધણ (ફોસિલ ફ્યુઅલ) પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવા માટે દેશે કરોડો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ્સ લાઇનઅપ કર્યા છે. પરંતુ એક અત્યંત ચિંતાજનક વિરોધાભાસ સામે આવ્યો છે જે આબોહવા પરિવર્તન (ક્લાઇમેટ ચેન્જ) સામે લડવા માટે આ ગ્રીન એનર્જી ઊભી કરવામાં આવી રહી છે, તે જ આબોહવા પરિવર્તન હવે આ કરોડોના પ્રોજેક્ટ્સ માટે મોટો ખતરો બની ગયું છે.

એક નવા વૈશ્વિક અભ્યાસમાં ચોંકાવનારો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતના આયોજિત નવીનીકરણીય ઊર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી) માળખાનો મોટો હિસ્સો વધતા જતા હવામાન જોખમોની ઝપેટમાં આવી શકે છે. આના કારણે આ દાયકાના અંત સુધીમાં એટલે કે 2030 સુધીમાં અંદાજે 55 બિલિયન ડૉલર (આશરે 4.5 લાખ કરોડ રૂપિયા) ની ભૌતિક સંપત્તિને ભારે નુકસાન થવાનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે.

ઝુરિચ ઇન્સ્યોરન્સ ગ્રુપનો ચોંકાવનારો રિપોર્ટ: 90% ક્ષમતા અત્યંત સંવેદનશીલ

વૈશ્વિક વીમા કંપની ‘ઝુરિચ ઇન્સ્યોરન્સ ગ્રુપ એજી’ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા એક વ્યાપક મૂલ્યાંકન અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, ભારતના 10 પ્રમુખ રાજ્યોમાં પ્રસ્તાવિત સૌર (સોલાર), પવન (વિન્ડ) અને જળવિદ્યુત (હાઇડ્રો) ક્ષમતાના આશરે 239 ગીગાવોટ (GW) પ્રોજેક્ટ્સ ગંભીર હવામાન જોખમોનો સામે સામનો કરી રહ્યા છે.

આ આંકડો ભારતની કુલ પ્રસ્તાવિત ગ્રીન એનર્જી ક્ષમતાના લગભગ 90 ટકા જેટલો થવા જાય છે. અહેવાલ અનુસાર આ પ્રોજેક્ટ્સ વાવાઝોડા (ટોર્નેડો), જંગલની આગ (વાઇલ્ડફાયર) અને અતિભારે પૂર જેવી આત્યંતિક કુદરતી ઘટનાઓ સામે ઉચ્ચ અથવા ગંભીર સ્તરની નબળાઈઓ ધરાવે છે. એટલે કે, જો કુદરતી આફત આવશે તો આ પ્લાન્ટ્સ તેને સહન કરી શકશે નહીં.

વ્યવસાયિક નુકસાન: માત્ર ભૌતિક સંપત્તિ નહીં, આવક પર પણ સીધો પ્રહાર
એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્ર માટે ઝુરિચ રેઝિલિયન્સ સોલ્યુશન્સના વડા માર્ક ફ્લેચરે આ સ્થિતિને કંપનીઓની બેલેન્સ શીટ સાથે જોડીને સમજાવી છે. તેમના મતે, આ માત્ર કોઈ પેનલ તૂટી જવાનો સામાન્ય કિસ્સો નથી, પરંતુ તે લાંબા ગાળાનું આર્થિક સંકટ છે જે સમગ્ર વ્યવસાયને ઠપ્પ કરી શકે છે.

“આ પ્રકારનું નુકસાન સીધું જ કંપનીઓની બેલેન્સ શીટ પર પ્રહાર કરે છે. જો તમારી સોલાર પેનલ આબોહવાની પ્રતિકૂળતાને કારણે ઓછી કાર્યક્ષમ (એફિશિયન્ટ) બને, તો તમારું વીજ ઉત્પાદન ઘટશે અને તમે ઓછી આવક ઉત્પન્ન કરી શકશો. બીજી તરફ, જો કોઈ ચક્રવાત કે વાવાઝોડામાં તમારું વિન્ડ ફાર્મ તૂટી જાય અને તમારી ચાર કે પાંચ ટર્બાઇનને નુકસાન થાય, તો આવક બંધ થવાની સાથે-સાથે તેને તાત્કાલિક સુધારવા માટે તમારી પાસે મોટો સીધો ખર્ચ પણ આવી પડે છે. આ સ્થિતિ વ્યવસાયમાં મોટો વિક્ષેપ પેદા કરે છે.”

ભારત માટે ડબલ ચેલેન્જ: 2035ના ઊર્જા લક્ષ્યાંકો પર સંકટ

આ તારણો ભારત માટે ખૂબ જ ચિંતાજનક છે. ભારત હાલમાં વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જક દેશ છે. આ છબી બદલવા અને દેશની વિશાળ ઊર્જા પ્રણાલીને સ્વચ્છ બનાવવા માટે ભારત સરકાર ઝડપી પ્રગતિ કરી રહી છે. દેશનું લક્ષ્ય 2035 સુધીમાં બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ સ્ત્રોતોમાંથી વીજળી ઉત્પાદન ક્ષમતાનો હિસ્સો 60 ટકા સુધી વધારવાનો છે.

પરંતુ આ અહેવાલ આપણને ચેતવણી આપે છે કે જો આપણું ભૌતિક હાર્ડવેર જ ભારે હવામાન પરિસ્થિતિઓમાં ટકી શકવા સક્ષમ નહીં હોય, તો માત્ર નવી સોલાર પેનલ્સ કે વિન્ડ ટર્બાઇનના મોટા જથ્થા ઉમેરતા જવાથી કોઈ લાંબા ગાળાનો ફાયદો થશે નહીં. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની મજબૂતી એટલી જ જરૂરી છે જેટલી તેની સંખ્યા.

સૌર ઊર્જા (સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ) પર સૌથી મોટો ખતરો

અહેવાલમાં મૂલ્યાંકન કરવામાં આવેલા 871 આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સમાં લગભગ 70 ટકા હિસ્સો સોલાર પાવરનો છે, અને આ ક્ષેત્રમાં જ સૌથી વધુ નબળાઈઓ જોવા મળી છે. સામાન્ય રીતે પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સ વાવાઝોડા કે તીવ્ર પવનની અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને ડિઝાઇન તૈયાર કરતા હોય છે, પરંતુ કરા (Hailstorms) પડવાના જોખમ પર ખૂબ જ ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં મોટો ખતરો: ભારતના પ્રાઇમ સોલાર કોરિડોર ગણાતા રાજસ્થાન અને ગુજરાતના વિસ્તારોમાં કરા પડવાનું જોખમ સૌથી વધુ છે.

માઇક્રોસ્કોપિક ફ્રેક્ચર્સ (અદ્રશ્ય તિરાડો): કરા પડવાથી સોલાર પેનલ્સ માત્ર ઉપરથી જ નથી તૂટતી, પરંતુ તેમાં અદ્રશ્ય કે અતિ સૂક્ષ્મ (માઇક્રોસ્કોપિક) તિરાડો પડી જાય છે. આ તિરાડો શરૂઆતમાં દેખાતી નથી, પરંતુ સમય જતાં તે સોલાર પ્લાન્ટના પાવર આઉટપુટને શાંતિથી ઘટાડતી જાય છે, જે પ્રોજેક્ટની કુલ આવકને ખાઈ જાય છે.

ધૂળ અને દુષ્કાળની બેવડી સમસ્યા: સૂકા કે રણ પ્રદેશોમાં લાંબા સમય સુધી ચાલતો દુષ્કાળ સોલાર મોડ્યુલો પર ધૂળની જાડી પરત જમા કરે છે. આના કારણે ઓપરેટરો સામે મોટું ધર્મસંકટ ઊભું થાય છે: કાં તો તેઓ ઓછું ઉત્પાદન સહન કરે અથવા તો સફાઈ માટે અત્યંત મોંઘા અને પાણી-સઘન (Water-intensive) સફાઈ ચક્રનો ઉપયોગ કરે, જે પાણીની અછત વાળા વિસ્તારોમાં ખર્ચમાં જંગી વધારો કરે છે.

રોકાણકારો બદલી રહ્યા છે વલણ: ‘સ્થિતિસ્થાપકતા’ હવે મુખ્ય શરત

વધતા જતા આબોહવા જોખમોને કારણે હવે આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક ફંડિંગ એજન્સીઓ તેમજ બેંકો પણ સાવધ થઈ ગઈ છે. માર્ક ફ્લેચરના જણાવ્યા અનુસાર, હવે પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સે લોન કે મૂડી મેળવવા માટે સાબિત કરવું પડે છે કે તેમનો પ્રોજેક્ટ ક્લાઇમેટ ચેન્જના જોખમો સામે ટકી શકશે. આ હવે માત્ર એક વધારાની લાયકાત નથી, પરંતુ મૂડી સુરક્ષિત કરવા માટેની “પ્રાથમિક શરત” બની ગઈ છે.

ઝુરિચ ઇન્શ્યોરન્સના સ્થાનિક એકમ, ‘ઝુરિચ કોટક જનરલ ઇન્શ્યોરન્સ’ ના વાણિજ્યિક વીમાના વડા અજય હેગડેએ આ અંગે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે:

“બજારમાં રોકાણ માટેની મૂડી અનંત કે અમર્યાદિત નથી. આ સંજોગોમાં રોકાણકારો સ્વાભાવિક રીતે જ પોતાનું નાણું એવા પ્રોજેક્ટ્સ તરફ વાળશે જે વધુ ક્લાઇમેટ રેઝિલિયન્સ (સ્થિતિસ્થાપકતા) દર્શાવે છે. જે પ્રોજેક્ટ્સ આબોહવાના જોખમો સામે ટકી શકવાની ક્ષમતા કે તૈયારી નહીં બતાવે, તેમની સામે રોકાણકારો પીછેહઠ કરશે.”

નુકસાન વિરુદ્ધ બચત: સ્માર્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટની તાતી જરૂરિયાત

અહેવાલમાં માત્ર જોખમો જ નથી દર્શાવવામાં આવ્યા, પરંતુ એક સકારાત્મક આશાનું કિરણ અને ઉકેલ પણ બતાવવામાં આવ્યો છે. જો ભારત અત્યારથી જ તેના પ્રોજેક્ટ્સની ડિઝાઇન અને મજબૂતી પર પ્રારંભિક રોકાણ કરે, તો ભવિષ્યના અબજો ડૉલરના નુકસાનને અટકાવી શકાય તેમ છે.