ભારતની મજબૂત ઊર્જા યાત્રા: સ્થાપિત ક્ષમતા ૫૫૨ ગીગાવોટ પર પહોંચી, બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોનો હિસ્સો ૫૪%
ભારતનું ઊર્જા ક્ષેત્ર દેશની વધતી નાણાકીય જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા સાથે પર્યાવરણની સુરક્ષા અને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. નવીનીકરણીય ઊર્જા, પરમાણુ ઊર્જા, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી ગેસ, કોલસો અને નવી તકનીકોના સુમેળથી ભારત પોતાની ઊર્જા પ્રણાલીને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. આંકડાઓ અનુસાર, જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં ભારતની કુલ સ્થાપિત વીજ ક્ષમતા વધીને ૫૫૨ ગીગાવોટ (GW) પર પહોંચી ગઈ છે, જે વર્ષ ૨૦૧૪ માં માત્ર ૨૪૯ ગીગાવોટ હતી. આ ક્ષમતામાં બિન-અશ્મિભૂત (Non-fossil) સ્ત્રોતોનો હિસ્સો ૩૦૦.૫૦ ગીગાવોટ એટલે કે ૫૪ ટકાથી વધુ થઈ ગયો છે, જે ભારતને નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતામાં વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા સ્થાને મૂકે છે.
કોલસા આધારિત ઉત્પાદન અને આયાતમાં ઘટોડો
ભારતની પ્રાથમિક ઊર્જા જરૂરિયાતોના ૫૫ ટકા અને કુલ વીજ ઉત્પાદનના ૭૦ ટકાથી વધુ હિસ્સો આજે પણ કોલસા આધારિત છે. ૪,૦૦,૭૧૫ મિલિયન ટન કોલસા ભંડાર ધરાવતો ભારત દેશ વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો કોલસા ઉત્પાદક છે. સ્થાનિક ક્ષમતા મજબૂત થવાથી થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ માટે કોલસાની આયાત વાર્ષિક ધોરણે ૬૨.૫ મેટ્રિક ટનથી ઘટીને ૪૫.૪ મેટ્રિક ટન નોંધાઈ છે, જે ૨૭.૪ ટકાનો નોંધપાત્ર ઘટાડો દર્શાવે છે. ઉપરાંત, સરકારે મે ૨૦૨૬ માં ₹૩૭,૫૦૦ કરોડની સપાટી કોલસા ગેસિફિકેશન યોજના મંજૂર કરી છે, જે વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૦૦ મિલિયન ટન કોલસા ગેસિફિકેશનના લક્ષ્યને સપોર્ટ કરશે.
સૌર અને પવન ઊર્જામાં વૈશ્વિક ક્રાંતિ
સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતે અદભુત પ્રગતિ કરી છે. જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં ભારતની સ્થાપિત સૌર ક્ષમતા ૧૬૪.૫૯ ગીગાવોટ પર પહોંચી છે. વર્ષ ૨૦૨૫ માં ૩૭ ગીગાવોટ નવી સૌર ક્ષમતા ઉમેરીને ભારત વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સોલર ગ્રોથ માર્કેટ બન્યું છે. ‘પીએમ-સૂર્ય ઘર: મુફ્ત બિજલી યોજના’ હેઠળ અત્યાર સુધીમાં ૫૧.૫૮ લાખ પરિવારોએ પોતાના છત પર સોલર પેનલ લગાવી છે, જેમાંથી આશરે ૧૯ લાખ પરિવારોનું વીજ બિલ શૂન્ય થઈ ગયું છે. વધુમાં, ₹૫,૦૭૦ કરોડની ‘પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના’ (PM-SSY) હેઠળ ૫,૦૦૦ મેગાવોટના ફ્લોટિંગ સોલર પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે.
પવન ઊર્જાની સ્થાપિત ક્ષમતામાં ભારત વિશ્વમાં ચોથા સ્થાને છે, જે હાલ ૫૮.૧૪ ગીગાવોટ છે. સ્થાનિક સ્તરે વિન્ડ ટર્બાઇનના ઉત્પાદનમાં ૭૦ થી ૮૦ ટકા સ્વદેશીકરણ હાસલ કરી લેવાયું છે.
બાયો-એનર્જી, ગોબર્ધન અને હાઇડ્રો પાવર
ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ માં સરકારે ₹૨૩,૭૩૧ કરોડની રાષ્ટ્રીય પરિપત્ર બાયોએનર્જી યોજના ‘ગોબર્ધન’ ને મંજૂરી આપી છે, જેનો હેતુ દેશમાં કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ (CBG) નું ઉત્પાદન દસ ગણું કરવાનો છે. હાઇડ્રો પાવરમાં ભારતની કુલ સંચિત ક્ષમતા ૫૭.૨૪ ગીગાવોટ પર પહોંચી છે. પર્વતીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશોમાં ૧,૫૦૦ મેગાવોટના નાના જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹૨,૫૮૪.૬૦ કરોડની યોજના મંજૂર કરાઈ છે.
ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને પરમાણુ ઊર્જાના નવા સીમાચિહ્નો
₹૧૯,૭૪૪ કરોડના ‘રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન’ હેઠળ જુલાઈ ૨૦૨૬ માં ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ-સંચાલિત ટ્રેન જીંદ-સોનીપત રૂટ પર શરૂ થઈ ચૂકી છે. પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતનું લક્ષ્ય ૨૦૪૭ સુધીમાં ૧૦૦ ગીગાવોટ ક્ષમતા હાસલ કરવાનું છે. ‘શાંતિ અધિનિયમ ૨૦૨૫’ (SHANTI Act) અમલમાં આવતા હવે ખાનગી ક્ષેત્ર પણ પરમાણુ સુવિધા સ્થાપી શકશે. કલ્પક્કમ ખાતે ૫૦૦ મેગાવોટના પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરે એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં પ્રથમ ક્રિટિકલિટી પ્રાપ્ત કરીને મહત્ત્વની સિદ્ધિ મેળવી છે.
ઈંધણ ક્ષેત્ર અને સમુદ્ર મંથન
ભારતમાં એલપીજી કવરેજ ૨૦૧૪ ના ૫૫.૯ ટકાથી વધીને ૨૦૨૬ માં ૧૦૭.૨ ટકા થયું છે, જેમાં ૩૩.૧૮ કરોડથી વધુ ગ્રાહકો જોડાયા છે. ભારત ૨૫૮.૧ મિલિયન ટન ક્ષમતા સાથે વિશ્વનો ચોથો સૌથી મોટો ક્રૂડ રિફાઇનર દેશ છે. દરિયાઈ તેલ અને ગેસ સંશોધનને ઝડપી બનાવવા સરકારે ₹૮૪,૦૮૪ કરોડના ખર્ચ સાથે ‘સમુદ્ર મંથન’ નેશનલ ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ શરૂ કરી છે.
આમ, તમામ ક્ષેત્રોમાં સંતુલિત અને ટકાઉ નીતિઓના આધારે ભારત પોતાની ઊર્જા પ્રણાલીને ભવિષ્ય માટે આત્મનિર્ભર અને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
