પેબેક પિરિયડ ૬ વર્ષથી વધીને ૧૦ વર્ષ થયો: કેપ્ટિવ સોલાર પ્લાન્ટ્સમાં વીજ કાપ (Curtailment) થી ઔદ્યોગિક એકમો આર્થિક તણાવમાં
ગુજરાતમાં વીજળીના માસિક ખર્ચમાં ઘટાડો કરવા અને પર્યાવરણને અનુકૂળ સ્વચ્છ ઉર્જા તરફ સંક્રમણ કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ઓપન એક્સેસ કેપ્ટિવ સોલાર અને વિન્ડ પાવર પ્લાન્ટ્સમાં કરોડો રૂપિયાનું રોકાણ કરનારા ઔદ્યોગિક એકમો અત્યારે ભારે નાણાકીય કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યા છે. રાજ્યની સરકારી વીજ વિતરણ કંપનીઓ (DISCOMs) દ્વારા ઉદ્યોગોના કેપ્ટિવ પ્લાન્ટ્સમાંથી ઉત્પાદિત થતી વીજળીના નોંધપાત્ર હિસ્સામાં વારંવાર અને બળજબરીપૂર્વક ઘટાડો (Curtailment / બેકડાઉન) કરવામાં આવી રહ્યો છે. ઉદ્યોગ જગતના પ્રતિનિધિઓનું કહેવું છે કે આ નિયંત્રણોને કારણે પ્રોજેક્ટનો અંદાજિત પેબેક પિરિયડ (રોકાણ પર વળતરનો સમયગાળો) જે પહેલાં આશરે ૬ વર્ષનો હતો, તે હવે વધીને ૧૦ વર્ષ કે તેથી વધુ થઈ ગયો છે. આ અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિએ નવીનીકરણીય ઉર્જા રોકાણોના આર્થિક ગણિતને સંપૂર્ણપણે નબળું પાડી દીધું છે.
ઔદ્યોગિક સંગઠનો આ પરિસ્થિતિને એક કરુણ ઉદાહરણ સાથે સરખાવે છે કે, જાણે કોઈ કંપની સમગ્ર ઉત્પાદન માટે એડવાન્સમાં ખરીદદાર નક્કી થઈ ગયા પછી ૫ કરોડ રૂપિયાનો મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ સ્થાપે, પરંતુ ખરીદનાર પાછળથી તે ઉત્પાદનનો મોટો ભાગ ખરીદવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દે!
અપેક્ષાઓ પર ફર્યું પાણી: ૨૦% થી ૫૦% સુધીનો જંગી વીજ કાપ
ગુજરાતના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓએ એવી સ્પષ્ટ ધારણા સાથે કરોડો રૂપિયાનું આંધણ કર્યું હતું કે તેમના પ્લાન્ટમાં ઉત્પન્ન થતી તમામ ગ્રીન વીજળીનો કાં તો તેઓ પોતે વપરાશ કરશે અથવા સરકારી ડિસ્કોમ્સ દ્વારા તેમના માસિક વીજ બિલ સામે તેને સેટલ (સમાયોજિત) કરવામાં આવશે. પરંતુ હવે ડિસ્કોમ્સ ચોક્કસ પીક-અવર્સ (સમયના બ્લોક) દરમિયાન આ વીજળી સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી રહી છે.
૧ મેગાવોટ (MW) ના કેપ્ટિવ સોલાર પ્લાન્ટ ધરાવતા નાના-મોટા માલિકો હાલમાં ૨૦% થી ૫૦% સુધીનો ઘટાડો નોંધાવી રહ્યા છે, અને કેટલાક કિસ્સામાં તો આ નુકસાન તેનાથી પણ વધારે છે. ઉનાળાના મહિનાઓમાં જ્યારે સૌર ઉર્જાનું ઉત્પાદન તેની ચરમસીમા પર હોય છે, ત્યારે આ પ્રકારનું બેકડાઉન સૌથી વધુ જોવા મળે છે. ચોંકાવનારી વાત એ છે કે ઉદ્યોગોના મતે ચોમાસાની ઋતુમાં પણ આ કાપ લગભગ ૨૦% જેટલો ચાલુ જ રહે છે. આ અણધારી આર્થિક અનિશ્ચિતતાને કારણે કંપનીઓને તેમના નાણાકીય અંદાજો, બેંક લોનની ચુકવણીના આયોજનો અને પ્રોડક્શન કોસ્ટની ગણતરીઓ પર ફરીથી વિચાર કરવાની ફરજ પડી છે.
પાવર-સઘન ક્ષેત્રોની સ્પર્ધાત્મકતા જોખમમાં
કાપડ ઉદ્યોગપતિ સતીશ સવાણીના જણાવ્યા અનુસાર, “પહેલાં ગ્રીડ બેંકિંગનો સમય ઓછો મળતો હતો, અને હવે આ પ્રકારના આકરા વીજ કાપને કારણે નવીનીકરણીય ઉર્જા ઉદ્યોગો માટે બિન-આકર્ષક અને બોજારૂપ બની રહી છે.” જે ઉદ્યોગો પોતાના ખર્ચ ઘટાડવા સૌર ઉર્જા તરફ વળ્યા હતા, તેઓ હવે આ નવા ઇન્વેસ્ટમેન્ટની કાર્યક્ષમતા પર ગંભીર પ્રશ્નાર્થો ઉઠાવી રહ્યા છે.
દક્ષિણ ગુજરાત સોલાર એસોસિએશનના સ્થાપક સચિવ રાકેશ ત્રિવેદીએ ચિંતા વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું છે કે, જે સૌર ઉર્જા તાજેતરમાં સુધી ઉદ્યોગો માટે સૌથી લોકપ્રિય નવીનીકરણીય વિકલ્પ હતો, તેની આસપાસ હવે આ કાપના લીધે બજારમાં અત્યંત નકારાત્મક ભાવના પેદા થઈ રહી છે. લાંબા સમય સુધી ખેંચાઈ રહેલા પેબેક સમયગાળા કાપડ અને ઉત્પાદન જેવા પાવર-સઘન (પાવર-ઇન્ટેન્સિવ) ક્ષેત્રોની લાંબા ગાળાની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે.
ગુજરાત ફેડરેશન ઓફ સોલાર ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (GFSI) ના મતે, પરંપરાગત થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ ત્રણ-ભાગના ટેરિફ માળખા દ્વારા મૂડી, ઓપરેશન અને બળતણ ખર્ચ સહિતની નિશ્ચિત-ખર્ચ વસૂલાત (Fixed-cost recovery) નો આનંદ માણે છે. તેની સરખામણીએ ગ્રીન એનર્જી પ્રોડ્યુસર્સ પોતાના પ્લાન્ટ સંપૂર્ણ સપ્લાય માટે ઉપલબ્ધ રાખતા હોવા છતાં, જ્યારે ડિસ્કોમ્સ દ્વારા ઉત્પાદન ઘટાડવામાં આવે ત્યારે તેમને આવી કોઈ નાણાકીય સુરક્ષા કે વળતર મળતું નથી. ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (GCCI) ના પદાધિકારીઓનું કહેવું છે કે, સામાન્ય રીતે ૧૪% ના વળતર (ROI) ની ગણતરી સાથે આયોજિત કરાતા આ પ્રોજેક્ટ્સની બેંકિબિલિટી (બેંક લોન પાત્રતા) વારંવારના કાપને કારણે જોખમાઈ છે.
સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના કેપ્ટિવ માલિકોની વેદના
પાવર સેક્ટરના સલાહકારોના મતે, એપ્રિલ, મે અને જૂન મહિનામાં આ સમસ્યા સૌથી વધુ તીવ્ર બને છે. રાજકોટ, જામનગર, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના અસંખ્ય પ્લાન્ટ માલિકોને આ મહિનાઓ દરમિયાન સો કરતાં વધુ વખત સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન બળજબરીથી બંધ કરવાની મૌખિક સૂચનાઓ આપવામાં આવી હતી. ફેડરેશન ઓફ ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (FGI) ના સિનિયર વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ પ્રણવ દોશીએ જણાવ્યું હતું કે, ડિસ્કોમના આ વલણથી કેપ્ટિવ પ્રોજેક્ટ્સનું વળતર નોંધપાત્ર રીતે ધીમું પડ્યું છે. આ સંદર્ભે FGI દ્વારા એક વિસ્તૃત રજૂઆત તૈયાર કરવામાં આવી છે, જે આગામી ૨૦ જુલાઈ સુધીમાં ગુજરાત ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (GERC) ને સત્તાવાર રીતે સુપરત કરવામાં આવશે.
આ કટોકટીનું જીવંત ઉદાહરણ એક અગ્રણી ડેનિમ ઉત્પાદક કંપની છે, જેણે પોતાના ઉર્જા ખર્ચ અને ઉત્સર્જન ઘટાડવા ૧૫ MW સૌર અને ૭.૮ MW પવન સહિત ૨૨ મેગાવોટની ક્ષમતા ઊભી કરી હતી. કંપનીના ડિરેક્ટર વિનોદ મિત્તલના જણાવ્યા અનુસાર, ઉત્પન્ન થતી ગ્રીન ઉર્જાનો ઓછામાં ઓછો ૧૫% હિસ્સો ગ્રીડ નિયંત્રણોના કારણે નાશ પામે છે. ઉપરાંત, ૧૫-મિનિટના કડક ટાઈમ બ્લોકમાં જ વીજળી વાપરી નાખવાના ઓપરેશનલ નિયમો ગ્રીન એનર્જી રોકાણોની નાણાકીય સદ્ધરતાને મોટું નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે.
આવી જ વ્યથા કચ્છના ભચાઉ નજીક મીઠાની રિફાઇનરી ચલાવતા વિજય જૈનની છે. સામખિયાળી ખાતે સોલાર પ્લાન્ટ અને વિન્ડ મિલ સ્થાપ્યા પછી નબળા ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કારણે પવનચક્કી માત્ર ૧૦% ક્ષમતા પર ચાલે છે, અને સૌર ઉત્પાદન ૫૦% થી ૭૦% સુધી ઘટી ગયું છે. જૈન કહે છે, “હું મારું વીજ બિલ શૂન્ય કરવાની અપેક્ષા રાખતો હતો, પણ પ્રતિબંધોના કારણે મારે આજે પણ દર મહિને ૧૫ થી ૨૦ લાખ રૂપિયા ડિસ્કોમને ચૂકવવા પડે છે.” ખાસ કરીને છેલ્લા ૧૮ થી ૨૦ મહિનામાં કપાસ સ્પિનિંગ મિલો પર આ નીતિનો ભારે પ્રહાર પડ્યો છે, જેને પગલે સ્પિનર્સ એસોસિએશને રાજ્ય સરકારને પત્ર લખીને ગ્રીન એનર્જી ઇકોસિસ્ટમને બચાવવા તાકીદની વિનંતી કરી છે.
