ગુજરાતમાં રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ, વીજ કંપનીઓને લાગ્યો 6,600 મિલિયન યુનિટનો મોટો ફટકો!
વીજ ક્ષેત્રમાં ‘રિન્યુએબલ પર્ચેઝ ઓબ્લિગેશન’ (RPO) એટલે કે નવીકરણીય ઉર્જા ખરીદવાની અનિવાર્યતા એક અત્યંત મહત્વનું ધોરણ છે. તાજેતરમાં, ગુજરાતની સરકારી વીજ વિતરણ કંપનીઓ (DISCOMs) એ ગુજરાત વિદ્યુત નિયામક આયોગ (GERC) સમક્ષ એક અરજી દાખલ કરી છે, જે સમગ્ર વીજ ક્ષેત્રમાં ચર્ચાનો વિષય બની છે. આ કંપનીઓએ નાણાકીય વર્ષ 2024-25 (FY25) માટે તેમના નિર્ધારિત નવીકરણીય ઉર્જા ખરીદીના લક્ષ્યોને પૂર્ણ ન કરી શક્યા હોવાની વાત સ્વીકારી છે અને નિયામક પાસે દંડમાંથી રાહત માંગી છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
ગુજરાત ઉર્જા વિકાસ નિગમ લિમિટેડ (GUVNL), જે રાજ્યની ચારેય વીજ વિતરણ કંપનીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તેણે આયોગને જણાવ્યું કે FY25 દરમિયાન તેમણે તેમની કુલ વીજ વપરાશના 24.79% હિસ્સો જ નવીકરણીય સ્ત્રોતો (જેમ કે સૌર અને પવન ઉર્જા) થી મેળવ્યો. જ્યારે, નિયમો મુજબ તેમણે 29.91% નો લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવાનો હતો. આમ, તેઓ કુલ 6,603.32 મિલિયન યુનિટ (MUs) ના લક્ષ્યાંકથી પાછળ રહી ગયા. આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે આટલી મોટી માત્રામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, અને વીજ કંપનીઓ હવે નિયામક પાસે આને ‘માફ’ કરવાની ગુહાર લગાવી રહી છે.
વિલંબ પાછળના મુખ્ય કારણો: શું ખરેખર કંપનીઓ લાચાર છે?
GUVNL એ તેમની અરજીમાં તર્ક આપ્યો છે કે આ ઘટાડો જાણીજોઈને કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ ઘણી એવી અડચણો હતી જે તેમના નિયંત્રણની બહાર હતી. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
-
પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ: લગભગ 3,218 મેગાવોટના સૌર પ્રોજેક્ટ સમયસર ચાલુ થઈ શક્યા નહીં, જેના કારણે અંદાજે 4,471.78 MUs ઉર્જાનું નુકસાન થયું. આ ઉપરાંત, પવન ઉર્જા પ્રોજેક્ટમાં પણ વિલંબને કારણે 343.51 MUs ની ઘટ રહી.
-
સપ્લાય ચેઈન અને વૈશ્વિક સંકટ: કંપનીઓ જણાવે છે કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, વિશ્વભરમાં સપ્લાય-ચેનમાં અવરોધો અને વધતા વ્યાજ દરોએ પ્રોજેક્ટની કિંમત અને ગતિ બંનેને પ્રભાવિત કરી.
-
નીતિગત ફેરફારો: ‘અપ્રૂવ્ડ લિસ્ટ ઓફ મોડલ્સ એન્ડ મેન્યુફેક્ચરર્સ’ (ALMM) ના અમલીકરણ અને ‘બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી’ (BCD) જેવા નીતિગત નિર્ણયોને કારણે સોલર પેનલની ઉપલબ્ધતા અને કિંમતોમાં વધઘટ આવી, જેનાથી કામ પ્રભાવિત થયું.
-
કુદરતી અને સ્થાનિક પડકારો: ઘણા વિસ્તારોમાં પૂર અને જમીન સંપાદન (Right-of-Way) જેવી સમસ્યાઓએ પણ પ્રોજેક્ટને સમયસર પૂરા થવા દીધા નથી.
-
વર્તમાન પ્રોજેક્ટ્સનું નબળું પ્રદર્શન: અરજીમાં એ પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે જે પ્રોજેક્ટ્સ પહેલાથી ચાલી રહ્યા હતા, તેમણે પણ અપેક્ષા મુજબ વીજળી ઉત્પન્ન કરી નથી. ખાસ કરીને, બાયોમાસ પ્લાન્ટ્સે આખા વર્ષ દરમિયાન બિલકુલ વીજળી ઉત્પાદન કર્યું નથી.
‘અન્ય’ શ્રેણીમાં સૌથી મોટો ફટકો
આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો ‘અન્ય નવીકરણીય ઉર્જા’ (Other Renewable Energy) શ્રેણીમાં સૌથી વધુ તફાવત જોવા મળ્યો છે. અહીં લક્ષ્યાંક 35,309.06 MUs નો હતો, જ્યારે પ્રાપ્તિ માત્ર 24,072.93 MUs ની જ થઈ શકી. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે નવીકરણીય ઉર્જાનો લક્ષ્યાંક માત્ર સૌર કે પવન ઉર્જા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ અન્ય સ્ત્રોતોની ઉપલબ્ધતા પણ એક મોટો પડકાર બની રહી છે.
ગુજરાતનું ભવિષ્ય: શું કંપનીઓ પ્રયાસ કરી રહી છે?
ભલે કંપનીઓ લક્ષ્યાંક ચૂક ગઈ હોય, પરંતુ GUVNL નો દાવો છે કે તેઓ ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને લઈને ગંભીર છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીના આંકડા મુજબ, GUVNL એ 32.7 GW ની નવીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતા માટે કરાર કર્યા છે. જેમાં 23.5 GW સોલર, 6.3 GW વિન્ડ અને 1 GW થી વધુ હાઈબ્રિડ પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, કચ્છના ‘ખાવડા રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક’ થી 6,125 MW ની ક્ષમતા આવવાની છે, જે આવનારા સમયમાં રાજ્યના લક્ષ્યાંકોને પૂરા કરવામાં એક ‘ગેમ-ચેન્જર’ સાબિત થઈ શકે છે.
આ મુદ્દો શા માટે મહત્વનો છે?
આ અરજી માત્ર ગુજરાતની વીજ કંપનીઓની સમસ્યા નથી, પરંતુ તે સમગ્ર ભારતની વીજ વિતરણ કંપનીઓની સ્થિતિને દર્શાવે છે. જેમ જેમ દેશ નવીકરણીય ઉર્જાના લક્ષ્યાંકોને વધારતો જાય છે, તેમ તેમ વિતરણ કંપનીઓ માટે આ લક્ષ્યોને પૂરા કરવા મુશ્કેલ બની રહ્યા છે. તેનું કારણ માત્ર ઈચ્છાશક્તિનો અભાવ નથી, પરંતુ જમીની સ્તરે પાયાની માળખાગત સુવિધાઓ (Infrastructure) અને નીતિગત અનિશ્ચિતતાઓ પણ છે.
નિયામક આયોગનો નિર્ણય આ વાત માટે એક મિસાલ (Precedent) બનશે કે શું તકનીકી અને વૈશ્વિક અવરોધોને કારણે થતી ચૂકને ‘ક્ષમ્ય’ માનવી જોઈએ. જો આયોગ રાહત આપે છે, તો કંપનીઓને ભવિષ્યના પ્રોજેક્ટ્સમાં ગતિ લાવવાની તક મળશે. બીજી તરફ, જો દંડ લાદવામાં આવે છે, તો તેની અસર ભવિષ્યના કરારો અને વીજ દરો પર પણ પડી શકે છે.
અંતમાં, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે કે GERC કેવું વલણ અપનાવે છે. શું તે વિકાસની ગતિ અને પર્યાવરણીય લક્ષ્યો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે લવચીકતા બતાવશે, કે નિયમોની કડકાઈ જાળવી રાખશે? હાલમાં, નિર્ણય નિયામકના હાથમાં છે.
